Balatonmeer, Hongarije 1931 | Eva Besnyö | In: Monografieën van Nederlandse fotografen, dl. 9, 1999

De foto hierboven is zo iconisch dat je bijna vergeet dat – ie ooit gemaakt is. De afgelopen tijd kwam ik hem overal tegen: ach ja, dat zigeunerjongetje.

In het Kunstmuseum in Den Haag zijn ze deze week druk bezig de iconische foto een plek te geven in de overzichtstentoonstelling van het werk van Eva Besnyö (1910-2003). Komende zaterdag opent die. Deskundigen moeten maar zeggen wat zij d’r van vinden. Als ze maar niet verdwalen in hoogdravendheden over de Nieuwe Fotografie.

Ik vond nog twee foto’s die Besnyö toen maakte:

Ik bedoel: dat van die diagonalen en dat bijzondere perspectief is ook wel ‘zonder verdere explicatie’ te zien. Wat zag Besnyö? Behalve dan natuurlijk haar camera. En die diagonalen.

Zestig jaar later woonde ik in Buda aan een straat als op de bovenste foto. ’s Nachts kon je aan de honden horen hoever een verlate passant in de straat gevorderd was. Verlichting was er niet. Die honden moesten maar niet los lopen. Alleen voor bekenden werd de poort ontsloten. De honden bleven aan de ketting, hun hele armzalige bestaan.

Van ‘de zigeuners’ wist ik niet heel veel, wél dat de muziek die je in restaurants hoorde met echte zigeunermuziek niks van doen had. Maar dat die muzikanten waren wel degelijk Cigányok waren (Romák zeiden ze zelf liever) dat zag je ook zo. Slechts een heel klein gedeelte van die cigányok verdiende zo hun brood. Hoe de anderen dat deden? Die stalen natuurlijk, beweerden de Hongaren, allemaal. Ze waren ‘een probleem’. Het ‘zigeunerprobleem’. Dat lag naast de ‘Judenfrage’. Hoe het afliep weten we allemaal. Hoeveel Roma en Sinti er nu precies zijn weet niemand. Ze hebben redenen om hun herkomst te verzwijgen. Nog steeds.

Hoe heet het jongetje op de foto? Is dat zijn vader? Zijn dat zijn twee broers? Neven? Wat speelden zij? Moest – ie niet naar school, of was het misschien zondag? Of misschien vakantie? Wat betekende vakantie dan voor dat jongetje?

Hoeveel forint kregen ze voor hun spel? Wat konden ze daarvoor kopen, voor thuis? Hoeveel mensen was ‘thuis’? Hoe ver lopen? Hoe ver van de huizen waar de Hongaren woonden? Hoe ver van de rest van de wereld?

Ieder heeft zo zijn of haar persoonlijke beleving bij die foto. Maar ik kan het woord ‘iconisch’ niet meer horen. Of  ‘esthetisch object’. Isten őrizz. Waarom dit zo is? Hierom:

Aylan Kurbani, het Syrische jongetje dat in 2015 aanspoelde bij de kust van Bodrum. | Reuters. Óók een iconische foto.

Veenreukgras (Hierochloe odorata) | Foto Krzysztof Ziarnek

Zonder erg moet ik er honderden malen langs zijn gelopen, of zelfs op hebben gestaan met achteloze voeten: veenreukgras. Rook ik dan niks? Het is te vinden langs vochtige weiden en aan waterkanten, hier dus in het veenweidegebied van Westelijk Nederland, in het Waterland. Nu ik mij er in verdiep vanwege mijn lezen in Een vlecht van heilig gras; Hoe de natuur, wetenschap en traditionele kennis ons leren respectvol met de aarde om te gaan (Robin Wall Kimmerer, 2013/2020) kringelt er een weer een herinnering aan die geur langs mijn neusvleugels. We fietsten naar Marken, het was in het late voorjaar, de zon scheen al behaaglijk en het vest kon al uit. We hoorden weer grutto’s, goddank, zagen kemphanen in de plassen, en overal scharrelden ganzen. En we roken de geur van pasgemaaid gras dat hooi aan het worden was. Díe geur. Het was de geur van geluk. Van iets van lang geleden en wat toch heel vertrouwd was. Het was geluk.

Het boek van Wall Kimmerer lag al een tijdje te wachten op de stapel Ongelezen en toen ik daar dan eindelijk mee begon duurde het nog weer een hele tijd voordat ik ’t uit had. En nu ligt het al een flink poosje op mijn schrijftafel te wachten op wat ’t lezen met mij deed. Á la recherche du temps perdu, zoiets. De ongrijpbaarheid van een geur. De ongrijpbaarheid van geluk.

Ergens halverwege het boek kwam ik pas op het idee om eens precies uit te vissen over welke grassoort Wall Kimmerer het nou eigenlijk steeds had. ‘Heilig gras’ rook mij te esoterisch, onwelriekend als de geur die uit het glossy Happinez opstijgt. Daar verwarren ze parfumerie met spiritualiteit. Instant ‘zen-momentjes’, het woord alleen al.

Maar toen het mij duidelijk werd dat de Potawatomi, het inheemse Noordoost-Amerikaanse volk waaruit Wall Kimmerer stamt, verering hadden opgevat voor gewoon gras, nou ja, geurig gras, en dat dat gewone gras hier ook gewoon langs de waterkant groeit, en dat dat onooglijke plantje ook hier te lande en feitelijk in heel West Europa tot vóór de rampzalige industrialisatie van de landbouw gekend werd, en om de geur gezocht, en in deuropeningen gehangen, pas tóen kantelde er iets in mijn beleving. En verdween de geur van mijn aanvankelijke wrevel uit mijn neusgaten. En kon ik weer ruiken.

Het tuimelt nog te veel in mijn hoofd om nu iets zinnigs over dat wonderlijke boek op te merken. Het is wetenschap en oeroude kennis ineen. Het is een geschenk.

Misschien is het ook nog wel de wrevel, die mij altijd overvalt als ik onafgebroken landerijen met geurloos Engels raaigras ingezaaid zie. En daarboven een onnozele boerengrijns die dat voor het mooiste op aarde houdt: ‘Dit landschap wordt u aangeboden door de moderne land- en tuinbouw’.  Die wrevel is niet heilzaam. Maar ’t zal anders moeten, dat weten boeren inmiddels zelf ook wel.

In de geschiedenis van de mensheid was het een lange weg van de ontdekking van wat je allemaal met gewoon gras kunt doen naar de veronderstelde huidige zegeningen van Engels raaigras. Op die weg is er veel waardevols en bruikbaars ontdekt, je kunt er manden van vlechten bijvoorbeeld. En bij de juiste keuze tarwe, rijst en mais van oogsten.

Maar er is ook veel verloren gegaan en niet alles wat waardevol is hoeft bruikbaar te zijn. Het belangrijkste daarvan is het gevoel van dankbaarheid, dat uit het hele boek opstijgt, als een geur van lang geleden. Veenreukgras geeft die geur af zonder er iets voor terug te vragen. Wat een geluk.