Zou ik mij vanmorgen niet druk moeten maken over het verloop der Amerikaanse verkiezingen? Over het Songfestival wellicht? Of over de leesvaardigheid der vijftienjarigen?
Zou ik mij niet moeten opwinden over de snit der mantelpakjes van sommige bewindslieden? Over de geur van kuilvoer? De zomertijd?
Moet AI niet terdege ontmaskerd? Moeten gelovigen geen rechte oren worden aangemeten, de blinden een stok? Is het tijdschema vanmorgen op orde? Liggen de wolken wel op stoom?
Staan er geen spelfouten in de krant? Stromen alle wateren naar behoren? Mag hemelsblauw nog als zodanig heten? Zijn de muizenissen goed verzorgd?
Houden de overige deelnemers zich wel aan spelregels? Zijn er nog voldoende kruimels? Is rebellie na zonsondergang rechtsgeldig? Hoe goed is de zon verzekerd? Is er . . .
De pij die Franciscus van Assisi (1181-1226) verondersteld wordt gedragen te hebben
We bezochten gistermiddag de Duomo di San Martini, de kathedraal van Lucca. Daar bevindt zich de zogenoemde Volto Santo (Heilig Gezicht) van Jezus. Enfin, een heel verhaal dat net zo ernstig tot nadenken stemt als de lijkwade van Turijn, die we aan het begin van onze reis ook getracht hebben te bezichtigen. In Italië kun je maar beter katholiek met de katholieken zijn, laat ik het daar maar op houden.
Toch heb ik wel degelijk eens een diepe ontroering gevoeld bij het zien van een religieus relikwie. Dat was bij de pij die Franciscus van Assisi bij leven gedragen zou hebben en die nog versteld zou zijn geworden door zijn (geestelijke) vriendin Clara van Assisi (1193-1253). Of misschien was het niet eens zozeer dat eeuwenoud stuk getormenteerd textiel, maar het verhaal erachter. Of misschien was het niet eens zozeer het verhaal erachter, want er bestaan vele verhalen over Franciscus. En vele pijen. Il poverello etaleerde zijn armoede wel. Of was het de kerk die dat uitventte?
Toen ik meer dan vijfentwintig jaar geleden dat monnikskleed in de basiliek van Assisi te zien kreeg, kende ik het Zonnelied van Franciscus al. Ten naaste bij zelfs uit mijn hoofd, wat zelfs voor een ongelovige helemaal niet zo moeilijk is omdat de tekst ‘van boven naar beneden’ gaat: eerst de zon, en de maan en de sterren, daarna de wind en de wolken, dan het water. Broeders en zusters. En helemaal op het eind pas de schepselen. En ook de dood, die Franciscus al in het gelaat keek toen hij zijn Zonnelied schreef.
Daar kan geen dogma tegen op.
Altissimu onnipotente bon signore,
tue so le laude, la gloria e l’honore et onne benedictione.
Ad te solo, altissimo, se konfano,
et nullu homo ene dignu te mentovare.
Laudato sie, mi signore, cun tucte le tue creature,
spetialmente messor lo frate sole,
lo qual’è iorno, et allumini noi per loi.
Et ellu è bellu e radiante cun grande splendore,
de te, altissimo, porta significatione.
Laudato si, mi signore, per sora luna e le stelle,
in celu l’ài formate clarite et pretiose et belle.
Laudato si, mi signore, per frate vento,
et per aere et nubilo et sereno et onne tempo,
per lo quale a le tue creature dai sustentamento.
Laudato si, mi signore, per sor aqua,
la quale è multo utile et humile et pretiosa et casta.
Laudato si, mi signore, per frate focu,
per lo quale enn’allumini la nocte,
ed ello è bello et iocundo et robustoso et forte.
Laudato si, mi signore, per sora nostra matre terra,
la quale ne sustenta et governa,
et produce diversi fructi con coloriti flori et herba.
Laudato si, mi signore, per quelli ke perdonano
per lo tuo amore,
et sostengo infirmitate et tribulatione.
Beati quelli ke ’l sosterrano in pace,
ka da te, altissimo, sirano incoronati.
Laudato si, mi signore, per sora nostra morte corporale,
da la quale nullu homo vivente pò skappare.
Guai a quelli, ke morrano ne le peccata mortali:
beati quelli ke trovarà ne le tue sanctissime voluntati,
ka la morte secunda nol farrà male.
Laudate et benedicete mi signore,
et rengratiate et serviateli cun grande humilitate.
Vertaling:
G.P. Freeman en anderen, Franciscus van Assisi – De Geschriften. Haarlem: Gottmer, 2006 (2e druk)
Allerhoogste, almachtige, goede Heer,
van U zijn de lof, de roem, de eer en alle zegen.
U alleen, Allerhoogste, komen zij toe
en geen mens is waardig uw naam te noemen.
Wees geprezen, mijn Heer met al uw schepselen,
vooral door mijnheer broeder zon,
die de dag is en door wie Gij ons verlicht.
En hij is mooi en straalt met grote pracht;
van U, Allerhoogste, draagt hij het teken.
Wees geprezen, mijn Heer, door zuster maan en de sterren.
Aan de hemel hebt Gij ze gevormd, helder en kostbaar en mooi.
Wees geprezen, mijn Heer, door broeder wind
en door de lucht, bewolkt of helder, en ieder jaargetijde,
door wie Gij het leven van uw schepselen onderhoudt.
Wees geprezen, mijn Heer, door zuster water,
die heel nuttig is en nederig, kostbaar en kuis.
Wees geprezen, mijn Heer, door broeder vuur,
door wie Gij voor ons de nacht verlicht;
en hij is mooi en vrolijk, stoer en sterk.
Wees geprezen, mijn Heer, door onze zuster, moeder aarde,
die ons voedt en leidt,
en allerlei vruchten voortbrengt, bonte bloemen en planten.
Wees geprezen, mijn Heer, door wie omwille van uw liefde
vergiffenis schenken, en ziekte en verdrukking dragen.
Gelukkig wie dat dragen in vrede,
want door U, Allerhoogste, worden zij gekroond.
Wees geprezen, mijn Heer, door onze zuster de lichamelijke dood,
We trekken donderdag pas verder zuidwaarts. Het is goed hier, in de vooralpen, en in alle opzichten aangenaam. En toch strijkt er af en toe een verlangen langs mijn gezicht, als een glimlach die verschijnt als je iemand na lange tijd weerziet: Toscane.
Misschien kwam het door het liedje van Paolo Conte, Max, dat gisteren even uit een radio aanwaaide. Dit beeld: cipressen op gelijke afstand, de slingerende weg daartussen door het glooiende landschap.
Cipressen vormen de verbinding tussen hemel en aarde, dat wisten de Romeinen al. Het raadsel van schoonheid.
Had niets te beweren te klein voor veren te nat om bruin te heten en snavel dicht ook tegen eten.
Maar werd een hoogst warmpotige geleerde specialistisch geïnteresseerde zeehondgeveerde vetervereerder.
Frivoolkelige imitator een parel-bespetterde wezel, een vliegende ongeletterde triomfator.
Judith Herzberg, Strijklicht, 1971
_____
Opm.
Gisteren hebben wij vier taalgebieden doorkruist om op ons tijdelijk adres te geraken. Dat is midden in Europa, het Hof voor de Rechten van de Mens, bijvoorbeeld, zetelt hier, op vliegafstand van de spreeuw. Die zingt in alle talen.
Vanmiddag wordt bekend gemaakt wie met de Nobelprijs voor de Literatuur vereerd wordt. Voor dieren bestaat zoiets niet. Ook bestaat er niet zoiets als een Hof voor de Rechten van het Dier.
Hoe langer ik naar dit gedichtje kijk, hoe verbazingwekkender het wordt. Er staat ‘bijna nooit’, niet ‘nooit’. Hoe intrigerend dat is, blijkt als je het woordje bijna weglaat. Dan hoor je Jacob Cats, als je tenminste ook nog wat aan het metrum prutst.
Het verweesde woordje ‘terug’ krijgt dan misschien ook een zinnige bedding. Gaan die vogels nou terug? Of ziet de ‘je’ ze terug? Wie is die ‘je’ trouwens?
Mensen twijfelen, dit is een kwestie van keuzevrijheid, de vrije wil en van die dingen. Daar kun je ’s nachts wakker van liggen.
Vogels liggen niet woelend wakker. Herzberg lijkt in deze bundel vogels om hun beslistheid te benijden, al poneert ze het ook niet al te stellig: ‘bijna nooit’. Maar ja, ze is geen ornitholoog, hè? Ze is gewoon voorzichtig in oordelen.
Ik was het gedichtje nooit nauwkeuriger gaan bestuderen als Thomas Oudman er niet in De Correspondent over was begonnen. Er zijn wel degelijk vogels die zich bedenken. Terugkeren op hun schreden, zogezegd. De werkgroep Lepelaar beschrijft het intrigerende geval van PRUNUS, die nu al in Senegal zit terwijl de meeste lepelaars nog aan hun reis moeten beginnen. Dat doen ze vermoedelijk volgende week, als de wind een beetje gunstig zit. Wat gaat er in PRUNIS om? Zit die te wachten?
Vogels zijn intentionele wezens, en geen machientjes. Over de mens als kuddedier een andere keer.
Beeld: Ton Albers (1923-2017), Gezicht op Vlieland (ongedateerd)
DE VOORPOST
Mijn belegerd leven lijkt soms een voorloopige
Vestiging voor een toekomstig rijk;
Ik moet het houden, doe vaak wanhopige
Pogingen om ontijdig op te breken,
Als ik lijd aan ’t heimwee naar de zalige streken
Die ik verdedig en zelf nooit bereik.
J.J. Slauerhoff, Serenade, 1930
_____
Opm.
Als kind kwam Slauerhoff (1898-1936) vaak op Vlieland. Zijn moeder was Vlielandse en logeren deed hij bij haar zus aan de Dorpsstraat. Zijn hele leven denkt hij daar vaak aan terug, als hij over alle oceanen en de zeeën van het leven zwerft. Dat leven was kort, en intens. Een gedenkplaat herinnert nog steeds aan zijn verblijf op Vlieland als jongen. Maar herinneringen beitel je natuurlijk niet in een plaquette.
Vlieland lag aan het begin van de vorige eeuw niet aan het einde van de wereld, het wás de Andere Wereld. De Afsluitdijk lag er toen nog niet. Nee, ik romantiseer niet maar de Waddenzee lag er toen heel wat florissanter bij. De plaag van het toerisme had toen ook nog niet om zich heen gegrepen.
Slauerhoff zelf zou gemelijk op het epitheton romanticus hebben gereageerd als hem dat omgehangen zou worden. ‘Burgerlijke smalltalk’. Hij zet zich in de jaren ’30 aan het schrijven van twee samenhangende romans: Het verboden rijk (1932) en Het leven op aarde (1934). Aan het einde van die tweede roman laat hij de Ierse marconist Cameron in de woestijn een radio-ontvangsttoestel in elkaar knutselen om zich het vege lijf te redden. Als hij inschakelt gebeurt er eerst niks, geruis, geknerp, maar dan: “Ik hoorde een man zich beroemen op de onder zijn leiding behaalde zegepraal van het gezonde mensenverstand, op een staat en orde verwoestende waanzin die de westerse wereld had bevangen, hoog opgeven van de materiële en ideële voordelen die een uitverkoren volk onder zijn leiding had behaald en nog zou behalen als het hem blind en volledig vertrouwen bleef schenken, het hoefde alleen te volgen, niet meer zelf te denken.”
We herinneren ons de genieën uit de jaren ’30: Hitler, Stalin, Mao Zedong. We kennen de genieën uit onze tijd.
De roman eindigt met een gigantische explosie van een pas aangeboorde oliebron. Over de zegeningen die de petrochemische industrie ons in de twintigste eeuw bracht maar een andere keer.
Slauerhoff had nog een vervolg in z’n hoofd om de trilogie te completeren. Daaraan is hij wel begonnen maar het stokte, ofschoon hij nog tijd van leven had. In plaats daarvan schreef hij de novelle De opstand van Guadalajara (1937), over een glazenmaker die voor een messias wordt gehouden. Met rampzalige gevolgen.
En ik denk aan Slauerhoff als ik weer eens op de veerboot naar Vlieland zit. Naar hoe het geweest is, zo rond 1900, 1910. En ik kan wel janken. En nee, ik ben geen romanticus.
