Vanmorgen dit gedicht naar aanleiding van de grote ceremonie van gisteren waarbij de koning namens het huidige kabinet van alles zei maar verzuimde een zinnig woord te wijden aan de natuur. Terwijl daar toch alles mee begint. Iedere ochtend.
Mensen lopen over de drooggevallen bedding van de Donau nabij de stad Ruse op 21 augustus 2026 | Foto Nikolay DOYCHINOV /AFP
De bruid
Ik dacht dat ik geboren was voor verdriet
en nu ben ik opeens een lied aan ’t worden, fluisterend door het ijle morgenriet. nu smelt ik weg en voel mij openstroomen naar alle verten van den horizon, maar ik weet niet meer waar mijn loop begon.
de schaduwen van blinkend witte wolken bespelen mij en overzeilen mij; en scholen zilvren visschen bevolken mijne diepte en bliksemend voel ik ze mij doorschichten en mijne wateren alom doorkruisen en in mijn lisschen vluchten
zij zijn mijn kind’ren en mijn liefste droomen
ik ben nu volgegoten met geluk. de tranen die ik schreide en de zuchten zie ik vervluchtigen tot regenbogen die van mijn oogen springen naar de zon.
waar zijn de bergen van den horizon?
ik zie ze niet
H. Marsman, Porta Nigra, 1934
_____
Opm.
De huidige minister van Infrastructuur en Waterstaat over de penibele waterstand in onze rivieren de afgelopen hittemaand: ‘Tja, wij kunnen het niet laten regenen.’ Je zou zo iemand.
Het woord klimaat is trouwens in Den Haag ook door geen enkele andere bewindspersonen in de mond genomen. Nou ja, misschien in de samenstelling vestigingsklimaat. Je zou ze.
Vanaf zondag ben ik met een tweekolommenschema bezig: wel of niet deelnemen aan de Klimaatmars van aanstaande zaterdag? De stand in de kolom PRO is nu 271. En CONTRA: 271. Welk druppeltje doet welke emmer overlopen?
Nu ik er vanochtend nog eens naar kijk voel ik mij beteuterd. Voor boekhouden heb ik niet doorgeleerd. Juist uit mijn twijfel spinnen investeerders nylongaren.
Hier in Europa stond alles in de fik. In de Himalaya raken zelfs de hoogste bergen ontregeld. En nee, de schaarste aan water hier wordt niet in evenwicht gehouden door de vernietigende watermassa’s daar. ‘k Ben de minister niet.
En het gedicht van Marsman ga ik niet uitleggen. Al zou dit vreugdeloze en stagnerende kabinet het best als richtinggevend mogen lezen.
Nevelverscheurend kraait een haan vanuit onzichtbare tuin achter vage huizen, het rozerood van de dageraad al in top.
In een andere tuin voerde ik grootmoeders kippen nadat een andere haan mij had gewekt op de donkere vliering die geurde naar appels.
Ik hoor dit nu, ik zie dat nog. Het blijft bij me en ik kan het niet vasthouden al zou ik zelf een kippenhok gaan bouwen (ik zou dan trouwens ter vervolmaking die gedempte stinksloot achter de tuin ook opnieuw moeten graven).
Jan Eijkelboom, Wat blijft komt nooit terug, 1979
_____
Opm.
Achter vlag of vendel gaan lopen marcheren roept maar ongewenste herinneringen op, vooral voorbij Nieuweschans of Oldenzaal. Daarvan moeten de campagnestrategen van de AfD zich bewust zijn geweest. Dat zij de Simson-bromfiets nu inzetten als vertederend voertuig voor hun bedenkelijk gedachtegoed mag geniaal heten. De bedelnap van de geuzen steekt er maar schamel bij af. In Sachsen-Anhalt bettelt mann nicht. Ausweichen! In Sachsen-Anhalt beweegt men zich brommend naar een geweldige toekomst. Die lijkt sprekend op een gedroomd verleden.
Over de donkerbruinigheid van dat gedachtegoed hebben anderen zich vooral de afgelopen dagen al geschokt opgewonden. Dat was tamelijk laat: je kon de brommertjes al mijlenver horen knetteren. Ook hier te lande. En in Frankrijk. En Engeland. En de joe-es-ee. Verbijstering over de gunstige verkiezingsuitslag voor AfD (of voor Rassemblement national, Reform UK, MAGA) is ronduit naief. Over Forum voor Democratie, de PVV en andere bedenkelijke voertuigen op de rechterrijbaan, tractoren inbegrepen, al mogen die helemaal niet op de snelweg, later maar eens.
Alle mensen in Sachsen-Anhalt nu van staatswege een elektrische Volkswagen aanbieden is geen goed ID, daarmee bezweer je ‘het kwaad’ niet. Die knetteren niet. Die geuren niet naar motorolie. Die hebben geen staalborsteltje nodig om de bougie weer te laten vonken. Daarmee spreek je niet af op een troosteloos veldje ergens ver van de bedreigende wereld. Daarmee deel je niet met andere Simsonrijders het gevoel dat je er toch maar mooi op gekomen bent, diese ganze verdammte Strecke.
Hier helpt geen redeneren tegen. Nostalgie is de strategie.
Ik verlang ook wel eens naar een natuur zoals die er was vóór Thijsse daarover begon te schrijven, toen er nog nauwelijks automobielen waren. Bijna schreef ik ‘verlangde terug’ maar dat kan natuurlijk niet. In mijn jeugd verbeten de mensen zich ook al in de file op weg naar de toekomst. Het geheugen doet rare dingen met je als je iets heel erg verlangt. Zelfs als je niet precies weet waarnaar je verlangt. Of misschien juist dan.
Die brommer is niet meer dan een symbool. Maar toch, het is een krachtig symbool. Heeft de democratie voldoende vangrails?
wegens de gebeurtenissen in de wereld gaat de klimaatdemonstratie zaterdag niet door de demonstratie wordt nu gehouden op zaterdag 12 september (over veertien dagen) ook weer op de Dam om 13.00 uur
Een Iljoesjin-76 bij brandbestrijding in Servië | foto AFP
POËZIE
Zoals je tegen een ziek dochtertje zegt:
mijn miniatuurmensje, mijn zelfgemaakt
verdrietje, en het helpt niet;
zoals je een hand op haar hete voorhoofdje
legt, zo dun als sneeuw gaat liggen,
en het helpt niet:
zo helpt poëzie
Herman de Coninck, Met een klank van hobo, 1980
_____
Opm.
Het vuur raast op dit continent, ook in De Hoge Venen. Herman de Coninck (Mechelen 1944 – Lissabon 1997) kende dat gebied. De precieze aanleiding voor het schrijven van dit gedicht en de hele bundel doet er nu even niet toe.
Het wonderlijke van goede poëzie is de universele toepasbaarheid. Misschien had zijn dochtertje toen inderdaad koorts, en had hij die zielsgraag willen wegnemen. Het gaat om die houding: de aandacht, de zorgzaamheid, de wens te helen. Het gedicht gaat over wat een gedicht niet kan. De paradox is dat het daardoor wél heelt.
Er is niet veel verbeelding nodig om het zieke dochtertje op te vatten als metafoor: de aarde zelf heeft koorts. De Coninck zal er niet mee bedoeld hebben dat hij wel brandweerman wilde spelen maar dat dat nu eenmaal niet ging. Maar toch.
Bij het bestrijden van die immense brand vlak onder Maastricht wordt de op gang gekomen internationale samenwerking geroemd. Dat is mooi. Vuur trekt zich niks aan van mensengrenzen.
Bij het bestrijden van een even immense brand in Servië wordt de hulp vanuit Rusland met argusogen bekeken. Ik ben niet naïef en ga heus niet beweren dat de piloot van dat blusvliegtuig thuis ook een ziek dochtertje heeft. Maar als we er politiek van maken begrijpen we slecht wat vuur is.
De aarde staat in de fik. Hoe verlichten we de koorts?
Een gedicht, of kunst, vermag de brand niet te blussen. En toch helpt het.
denkt de rechtvaardige zingende de slechte zingende denkt hij
dat hij het tientallen vloeistoffijne meisjeslijf
in een gipsen snaar gevangen heeft
ja dat denkt hij
hij denkt dat
Lucebert, de amsterdamse school, 1952
_____
Opm.
Het zal door de duiven komen dat dit gedicht mij vanmorgen weer voor de geest kwam. De tijd dat ik Lucebert met leerlingen in de klas moest bespreken ligt ver achter mij, gelukkig. Maar nu ik het herlees . . . En als ik nou – es . . .
Je bent in de ban van je geliefde en dat wil je wel eens helemaal uitzeggen. Zo gebeurt dat als je 17, 18 bent en de liefde je voor het eerst heeft aangeraakt. Uitzeggen? Je wilt het uitzíngen, je hart moet eruit En dat kan natuurlijk niet.
En het leven leert je daarna dingen over de liefde die nog veel moeilijker zijn.
Gorter wist dat ook al. Zijn gedicht gaat over precies hetzelfde:
Zie je ik hou van je,
ik vin je zoo lief en zoo licht –
je oogen zijn zoo vol licht,
ik hou van je, ik hou van je.
En je neus en je mond en je haar
en je oogen en je hals waar
je kraagje zit en je oor
met je haar ervoor.
Zie je ik wou graag zijn
jou, maar het kan niet zijn,
het licht is om je, je bent
nu toch wat je eenmaal bent.
O ja, ik hou van je,
ik hou zoo vrees’lijk van je,
ik wou het heelemaal zeggen –
Maar ik kan het toch niet zeggen.
Herman Gorter, Verzen, 1890
‘Waarom doet die Lucebert zo gruwelijk moeilijk?’ vroegen leerlingen dan. Of nog erger: ‘Is dit voor een proefwerk?’ Dat het leven zelf het proefwerk is, was voor hen allicht geen antwoord. Zij dachten misschien aan beroemd worden, of in elk geval rijk. En het hielp ook niet als ik zei dat ze het dan zelf maar – es moesten proberen en dat, als dat uitkwam op ‘je ogen zijn blauw, ik hou van jou’ dit iets zei over de diepgang hunner relatie. En ook over de vermoedelijke duur.
Ik kijk naar de duiven die rond deze tijd altijd even het gazon voor het huis bezoeken. Iedere dag zijn er toch nog weer zaadjes te vinden, ofschoon het gras verdort. De zon schijnt op hen, en op het gras, en ik laat mij weer betoveren door de iriserende gloed van hun kragen. De gewoonste duif is al een wonder. Armoe: het onderscheid tussen echte duiven en stadsduiven. Net zo bespottelijk als tussen echte mensen en stadsmensen.
Zie die kleuren, wel twintig regenboogjes in het gras. De regenboogjes buigen met het buigen van die duiven. En geen moment zitten die stil. Regenboog in regenbogen. Dat beschrijven is geen geringere opgave dan het bezingen van de ogen van mijn liefste.
Johannes Vermeer, Een Meyd die Melk uytgiet (ca. 1658-1659)
Vermeer
Zolang die vrouw uit het Rijksmuseum in geschilderde stilte en concentratie uit een kan in een schaal dag na dag melk giet, verdient de wereld het einde van de wereld niet.
Wisława Szymborska, Hier, 2009 (Vert. Karol Lesman)
_____
Opm.
Gelet op het inferno in Zuid-Europa, gelet ook op het inferno in oostelijk Europa dat nóg uitzichtlozer lijkt dan de verrichtingen in W.O. I, gelet verder op de inspanningen in Iran om van dat land nóg prachtiger ruïnes te maken dan ons uit de Oudheid resten, gelet voorts op alle andere brandhaarden in de wereld, groot (Afrika) en klein (Berlijn), gelet bovenal op het stiller worden in de natuur, is de mensheid blijmoedig op weg naar het einde. Als het aan Szymborska had gelegen verdienen wij dat niet.
Zij bezocht het Rijksmuseum, en ook het Mauritshuis, in juli 2008. Vermeer had al heel lang haar bijzondere aandacht (“In mijn dromen / schilder ik als Vermeer van Delft”, Lof der dromen (1972) en op ooghoogte staande voor Het Melkmeisje, moet haar ingevallen zijn dat het bij Vermeer altijd gaat om stilte en concentratie. En dat als die er maar zijn alle onheil zou afgewend zou kunnen worden.
Dat het schilderij er nog hangt, en de wereld nog draait, is geen bewijs voor haar stelling. Het was een mooie gedachte, uit bewondering, zeker, uit herkenning van die stilte en concentratie, wellicht, een intense wens, misschien. Zij overleed, voor haar dichtwerk in 1996 Nobel geprezen, op 1 februari 2012, 88 jaar oud.
Misschien komt er een tijd dat ook haar gedichten niet meer gelezen worden. Zeker is niks.
