Het labyrint is dit: de pseudologica. Het labyrint zijn de aan elkaar gebreeën redenerinkjes, het is het doolhof van rechtvaardigingen en legitimaties, het zijn de gaten in de netten van excuses en uitvluchten, het is het soepzootje van eigenbelangelijkheid, de wirwar van drijfzanderige meningen, de knoeiboel van politieke correctheid, de dwaalwegen van lange tenen, de doodlopende steegjes van gevoelens over eigen gekwetstheid.
If I must die, you must live to tell my story to sell my things to buy a piece of cloth and some strings, (make it white with a long tail) so that a child, somewhere in Gaza while looking the heaven in the eye awaiting his dad who left in a blaze— and bid no one farewell not even to his flesh not even to himself— sees the kite, my kite you made, flying up above and thinks for a moment an angel is there bringing back love.
If I must die let it bring hope let it be a tale.
رفعت العرعير
Refaat Alareer (1979-2023)
_____
Opm.
Morgen is er weer een Rode Lijn – demonstratie in Amsterdam (13.00 uur, Museumplein). De toegang is gratis. Dresscode (optioneel): rood.
Deelnemers hoeven geen politieke overtuiging te hebben. Of een ideologie aan te hangen. Of een geloof te hebben. Of een ledenkaart bij een sportclub dan wel winkelketen te kunnen overleggen.
Deelnemers hoeven niemand toestemming te vragen.
Deelnemers zijn uitsluitend rekenschap verschuldigd aan het eigen hart.
Ongeveer een maand geleden schreef ik al over het neefje van de Vlaamse gaai, de notenkraker, die toen nog heel af en toe werd gezien (Pest, 7 oktober). De nogal flauwe aanleiding was dat er in Den Haag maar geen noten werden gekraakt over de begroting. Nu worden er al zo’n 250 Nucifraga ’s gerapporteerd, vooral in Drenthe. Dit heeft de kraking der politieke noten echter geenszins bevorderd.
Ook dit is weer een erg flepse opmerking, al durf ik staande te houden dat buitenlucht heel goed is voor politici. Dit brengt kleur op de wangen en geeft zuurstof in de vergaderruimten. Mogelijk zelfs in de schatkist. Is dit zo? Ja, dit is zo. Vogels malen niet om fiscale voordeeltjes voor enkelingen, die zoeken eetbaarheden. En bij de verdeling der centjes is het precies dat waar het uiteindelijk altijd om gaat. Politiek is niks anders dan beslissen of dat eerlijk gebeurt.
Boswachters hebben ’t er intussen druk mee de toestroom van belangstellenden voor de invasieve notenkraker op de paden en uit de heide te houden, meldt Natuurmonumenten. Hier is iets geks aan de hand. Als je de berichten mag geloven gaat de interesse voor de natuur zo ver dat men elkaar met telescoopkijkers de hersens klieft om het dispuut te beslechten of daarmee zo-even een diksnavelige notenkraker was gespot, dan wel de dunsnavelige. Daarover hoor je ze in Den Haag nou nooit.
Waarom toch werd ik eergistermiddag door Natuurmonumenten gebeld wegens ondertekening ener petitie aangaande natuurbehoud met de vraag of ik lid wilde worden? ‘Mijn vrouw is al lid,’ zei ik naar waarheid. ‘Ja, maar hoe meer leden hoe beter, ‘zei de man, ‘een miljoen moet lukken voor de Kerst. Dan houden ze daar in Den Haag wel rekening met ons.’ Zou het?
De Europese Commissie heeft aangekondigd de twee belangrijkste natuurbeschermingswetten te willen afzwakken. Het gaat om de Vogelrichtlijn uit 1979 en de Habitatrichtlijn uit 1992, de ankers voor verstandig natuurbeleid. Het gaat niet alleen om vogels maar ook om bijvoorbeeld de kwaliteit van water, ons hele natuurlijke milieu dus. Maar kennelijk frustreren die richtlijnen ‘de economische ontwikkeling’ van ons deel van de wereld. Meer dan een miljoen Europese burgers hebben eind oktober hun zorgen hierover bij de Commissie kenbaar gemaakt. Mijn handtekening zat daarbij. Ook daarover gaan de beraadslagingen in Den Haag niet. Het onderwerp Zorg voor de Natuur ontbreekt op iedere agenda.
Het belang van de natuur afmeten aan het aantal twitchers, dat zijn die lui met die telescopen, of het aantal leden, is een kruidenierachtige insteek die haar werkelijke en levende belang niet verder helpt. Om dat te zien moet je naar buiten. Misschien scharrelt er een notenkraker in de hazelaar. Of bij de notenboom.
Van alle kraaiachtigen onderscheidt de Vlaamse gaai zich het meest in het aanleggen van een forse wintervoorraad, tot wel 5000 eikels en nootjes. Krijgt hij daar zo’n kleur van? Nee natuurlijk, maar ook een domme ingeving kan tot een spannend onderzoek leiden. Eksters doen er ook wel aan maar zwarte en bonte kraaien, kauwtjes, roeken en raven weer niet.
Te bedenken dat er ergens, ergens, ooit, ooit, in die lange, lange evolutie één gemeenschappelijke voorouder is geweest, een oerkraai, waaruit al die verschillende kraaiengedaanten zijn ontstaan, met hun verschillende gedragingen, voorkeuren en eigenaardigheden.
Er is niet één overlevingsstrategie het beste gebleken want dan zouden kraaien en kauwtjes ook moeten zijn gaan hamsteren. En trouwens, er zijn ook andere vogelsoorten die net als de gaai voorraden voor de winter aanleggen maar die niet tot de kraaienfamilie behoren: de boomklever bijvoorbeeld, maar ook sommige mezen.
Op het gazon voor ons appartement heb ik regelmatig de gelegenheid al die soorten te zien, soms zelfs tegelijkertijd. Intrigerend is dan te zien wie wie verjaagt: Gaai verjaagt duif. Kauw verjaagt gaai. Ekster verjaagt kauw. Kraai verjaagt ekster.
Mens verjaagt ze allemaal.
Praten over de biodiversiteit in de natuur is allicht allemachtig belangrijk. Maar die diversiteit in werking zien verleent dat zin.
Boomklever (Sitta europaea) | foto Martin Mollet / Nature Today
Vlaamse gaaien zijn familie van de eksters. Dat is goed te horen, die kunnen inderdaad net zo luidruchtig doen. Allicht noemen ze hem daarom in Drenthe ‘schreeuwekster’. Maar na enige oefening kan ieder kind alle kraaiachtigen wel op geluid uit elkaar houden. Als je dat onder de knie hebt kan het echte leren beginnen: waarin verschilt de gaai van zijn familieleden? Wat maakt de gaai tot gaai?
Volgens de theorie is de gaai ongeveer 8 miljoen jaar geleden ‘ontstaan’ in het gebied rond de Japanse Zee, waar toen volop eiken groeiden. Die veronderstelde oorsprong wordt ondersteund door cytochroom-b-analyse. Van dat inzicht wordt men stil. De dageraad van de mensheid begint met Homo sapiens nogal wat later. De dageraad van de beschaving nog weer later.
Voor wie vogels kijken maar een merkwaardige bezigheid is: bedenk eens hoe goed / slecht wij in staat zijn ‘Oost-Aziaten’ uit elkaar te houden. En bedenk dan eens hoe lastig wij het vinden een individuele Japanner te herkennen in een groep Oost-Aziaten. Iemand met een individuele naam dus, en een haardracht, en eetgewoonten, en een BurgerServiceNummer, en een persoonlijke geschiedenis, laten we zeggen Hiroshi Tanaka (田中 宏).
Zoals veel vogels registreren gaaien jou altijd eerder dan jij hen. Ik vermoed dat ze ons maar lomp vinden. Schreeuwlelijken, dat zij we.
Al vóór de zomer heb ik een aantekening in mijn agenda gemaakt dat er eind oktober een nieuw deeltje in de vogelserie van Atlas/Contact zou verschijnen over de Vlaamse gaai. Dat is nu inderdaad uit en ik ben er nu al een paar dagen met intens genoegen in aan het lezen. (Piet J. van den Hout, De Vlaamse gaai, Amsterdam 2026). Het vergt een epische roman of zo om uit te leggen hoe het komt dat ik, docent literatuur in ruste zoals dat heet, daar zo naar uitkeek. Ik bedoel dit metaforisch. Dit is beeldsprakig bedoeld, niet grootsprakig. Dus.
Vlaamse gaaien eten van alles maar vooral zijn zij verzot op eikels. Dit weet iedereen. Beukennootjes zijn ook goed, en hazelnoten, maar het liefst toch eikels. Vraag ‘m evenwel niet waarom. Als de zomer op z’n einde loopt en de eikels al volgroeid maar nog zacht aan de eikenbomen hangen begint de gaai zijn feestje. Al die eikels krijgt hij nooit op. Hij verstopt wat hij niet op kan eten. Hoe listig hij dat doet is het onderwerp van een andere beschouwing. Hoe het kan dat hij voedselschaarste in de winter voorziet ook.
Hoe een gaai denkt over oorzakelijk verband weet ik ook al niet maar als gevolg daarvan heeft – ie in de winter wel een mooie voorraad voedzame eikels. Zo komt – ie iedere winter door. Een gaai doet niet aan vogeltrek. Je zou kunnen zeggen dat – ie dat ook niet hoeft, met al die eikels in de voorraadkast en zo. Maar van wie, trouwens, zou – ie iets moeten? Hij doet gewoon wat Vlaamse gaaien nu eenmaal graag doen. Het verstoppen hoort er gewoon bij.
Een andere invalshoek: die eikels vindt -ie nooit allemaal terug. Hoe een eik denkt over oorzakelijk verband weet ik niet maar als gevolg van de vergeetachtigheid van de gaai kan de eik zich voortplanten. Een eikel moet naar elders getransporteerd om te kunnen ontkiemen. Wilde zwijnen, eekhoorns, herten en beren houden ook wel erg van eikels maar die vreten alles meteen op. En een eikel laat zich nou eenmaal niet als, bijvoorbeeld, een berkenzaadje door de wind meenemen en verspreiden. De Vlaamse gaai doet voor de eik wat de wind doet voor berken en voor dennenbomen. Een gaai is de wind in vermomming. Nu wordt het al poëzie en ik ben nog niet eens aan die roman begonnen.
Behalve in de inleiding heb ik tot hier toe het woordje ‘dus’ vermeden. Wie dat toch doet treedt in het domein van oorzaak en gevolg. Daar is niks mis mee. Je moet eten om niet te verhongeren, zoiets. Zolang de woordjes ‘doel’ of ‘bedoeling’ maar niet meedoen is alles in orde. Doe je dat wel dan beland je op het terrein van de metafysica. Of van de politiek, waar het ook niet ongevaarlijk is.
In de geestdrift van mijn epifanisch moment zou ik nu mijn roman kunnen laten aanvangen met de zin ‘God is een eikel’. Maar ik vrees dat dit veel verwarring zal stichten.
Voor de Vlaamse gaai hoef je niet per se naar Vlaanderen. Hij verstopt zich overal even graag, als er maar dichte bosjes in de buurt zijn om in te kunnen verdwijnen. Afgelopen zomer kwam hij iedere dag wel even naar de waterschaal op het terras van de onderbuurman om de zomerhitte van zich af te slaan. Open en bloot. En dat voor ‘een schuwe bosvogel’. Schuw? Ja, als ik maar met mijn ogen knipperde was – ie al weer weg.
Iedere keer als ik ‘m nu langs de parksingel voorbij zie schieten weet – ie mij weer compleet te verrassen. Overdonderen is te sterk uitgedrukt, verbluffen is misschien het woord, of bedremmelen, als dat een woord is. Ik ben er werkelijk nooit op bedacht, al weet ik nog zo goed dat het kan. Vooral nu in het najaar, als de eikels en de hazel- en beukennootjes vallen, die verzameld moeten worden voor de naderende winter. Kent die gaai mijn momenten van onverhoedsheid? Of neemt – ie gewoon het risico?
Een gaai is nauwelijks te verwarren met een andere vogel maar mij komen toch altijd andere vogels voor de geest, ofschoon van enige gelijkenis alleen in mijn hoofd sprake is en zelfs daar alleen op basis van geheimzinnige associatie. De ijsvogel: vanwege het hemelsblauw op de vleugels natuurlijk, dat als een schicht de ogen treft. De specht, die net zo goed in verstoppen is: je hoort ‘m maar als je het geluid probeert te lokaliseren zit – ie altijd aan de achterkant van die boom. De ekster: die kan net zo gedecideerd schelden, op het ordinaire af. De pestvogel, met wie hij (of zij) de kleurstelling gemeen heeft, en een kuifje, en een gelakte vleugel, zij het in een andere kleur. En, gek genoeg, de merel.
Ook de merel heet in alle vogelboekjes een ‘voorheen schuwe bosvogel’. Dat schuwe hebben die vogels dus gemeen, maar de merel heeft al begin vorige eeuw de parken en stadstuinen veroverd. Al zijn er nog steeds merels die teruggetrokken en onvindbaar in het bos leven. Die zingen ook anders, dieper, welluidender. Die delen nog een oud geheim met de wielewaal.
Maar het verhaal van de stadsmerels en de bosmerels is een ander verhaal. En de gaai dan, die zingt toch helemaal niet? Nou en of gaaien zingen! Ik herinner mij nog precies plek, dag en uur dat ik daar achter kwam. Ook dat was volstrekt onverhoeds, wat wil zeggen dat ik volstrekt niet op mijn hoede was, volkomen argeloos, zo’n staat waarin men gemakkelijk met verliefdheid geslagen zou kunnen worden. Ik zet het dramatische nu wat zwaar aan maar het was gewoon in het Robbenoordbos hoor, op een dinsdagochtend in april.
Het punt is dat ik daar onwillekeurig altijd meteen aan terugdenk als ik een Vlaamse gaai zie. En dan hoor ik weer dat héél zachte zingen. Gemurmel is het bijna, steeds opnieuw beginnend, geen frasen zingend maar frazelend, voor zich uit prevelend, meer voor zichzelf dan om indruk op een andere gaai te maken.
Precies zo doen merels dat in het heel vroege voorjaar, als de bomen al wel knoppen maar nog geen blad hebben. Zou de Vlaamse gaai ook ooit zó uit volle borst kunnen gaan zingen?
Zou ik mij vanmorgen niet druk moeten maken over het verloop der Amerikaanse verkiezingen? Over het Songfestival wellicht? Of over de leesvaardigheid der vijftienjarigen?
Zou ik mij niet moeten opwinden over de snit der mantelpakjes van sommige bewindslieden? Over de geur van kuilvoer? De zomertijd?
Moet AI niet terdege ontmaskerd? Moeten gelovigen geen rechte oren worden aangemeten, de blinden een stok? Is het tijdschema vanmorgen op orde? Liggen de wolken wel op stoom?
Staan er geen spelfouten in de krant? Stromen alle wateren naar behoren? Mag hemelsblauw nog als zodanig heten? Zijn de muizenissen goed verzorgd?
Houden de overige deelnemers zich wel aan spelregels? Zijn er nog voldoende kruimels? Is rebellie na zonsondergang rechtsgeldig? Hoe goed is de zon verzekerd? Is er . . .
