Zonder onze ouders bestonden we niet. Zonder hun ouders bestonden zij niet. Enzovoorts.
Ga op een heuvel zitten met een wijds uitzicht en kijk naar de volgende heuvelrij. En daarachter weer de volgende. Enzoverder. Neem er de tijd voor, laat het even doordringen, en het is gedaan met de hogeborstklopperij.
Nu mijn broer weer. Die doet al jaren stamboomonderzoek en beweert dat via mijn moeders vader er een lijntje loopt naar Piëmont ’s voorgeslacht.
Zo concreet had ik mij dat nog helemaal niet voorgesteld.
Ik dacht meer aan beschaving. Of als dat niet kan dan op z’n minst fatsoen.
Hoezeer we de verdiensten van wie ons voorgingen kunnen waarderen, we zullen het toch zelf moeten doen.
Dit bedacht ik terwijl ik mijmerde over de joods-christelijke-humanistische wortels van wat wel heet ‘onze cultuur’.
Wat voor gedachten hebben mensen als Trump eigenlijk? Of Poetin? Of Netanyahu?
Gedenkplaat aan het universiteitsgebouw aan de Via Po 17, Turijn.
Erasmus promoveerde in een ander, ouder gebouw
Bij het onverwachte staan brein en zintuigen wijdopen. Dat gebeurde ons gisteren toen we door de poort van een voornaam gebouw stapten en ons pas op de binnenplaats realiseerden dat het een onderdeel van de universiteit moest zijn. Plaquettes memoreerden wie hier allemaal wel niet geweest waren. Eén ervan was dus Erasmus, op 4 september 1506. En ik maar denken dat die in Bologna was gepromoveerd, of anders in Padua.
Hoe het precies zat moet ik thuis maar eens opzoeken in die uitstekende biografie van Sandra Langereis, Erasmus Dwarsdenker. Toen Erasmus dus aan zijn drie jaar durende bezoek aan Italië begon (1506-1509), en vanuit Frankrijk de Alpen overstak, een week deed ie daarover, wij nog geen dag, koerste hij subiet op Turijn aan om daar de doctorstitel te verwerven. Hij had kennelijk haast. Vanwege de inkomsten die hij zo dacht te vermeerderen?
De gedenkplaat dateert van op de dag af 370 jaar later, ‘door bewonderaars’ aangebracht. Waarom eren zij Erasmus als ‘SOMMO FILOSOFO’ (‘opperste filosoof’) terwijl hij toch in de theologie promoveerde? Om de handen niet te bezeren aan de brandstapelende theologische kwesties die de 16e eeuw verhitten?
In 1506 begonnen de mogelijkheden en het succes van de boekdrukkunst zich net een beetje af te tekenen. Daarvan was Erasmus zich terdege bewust. Om die reden trok hij in bij de voortreffelijkste drukker van zijn tijd, Aldus Manutius in Venetië.
De Lof der Zotheid, die Erasmus schreef toen hij in 1509 Italië weer verliet om zijn vriend Thomas Moore in Engeland op te zoeken, is zo ongeveer de eerste bestseller. Het vrije denken leek te kunnen beginnen, een nieuwe tijd brak aan, met een humanisme dat zich had bevrijd van de dogmatische greep der kerk.
‘Leek’.
Het is mooi dat de EU met studieprogramma’s Erasmus eert als grondlegger van ‘de Europese gedachte’. Maar de vraag is wat die gedachte precies is. Vijf eeuwen na Erasmus lijken wij ons lot in de algoritmen van machines te hebben gelegd. Waar dat toe zal leiden?
Erasmus (ca 1467-1536) | Portret Hans Holbein de Jongere, 1523
We trekken donderdag pas verder zuidwaarts. Het is goed hier, in de vooralpen, en in alle opzichten aangenaam. En toch strijkt er af en toe een verlangen langs mijn gezicht, als een glimlach die verschijnt als je iemand na lange tijd weerziet: Toscane.
Misschien kwam het door het liedje van Paolo Conte, Max, dat gisteren even uit een radio aanwaaide. Dit beeld: cipressen op gelijke afstand, de slingerende weg daartussen door het glooiende landschap.
Cipressen vormen de verbinding tussen hemel en aarde, dat wisten de Romeinen al. Het raadsel van schoonheid.
Als je over de Alpen bent komt je in de Piemonte. We verblijven in een gedeelte van een boerderij waarvan de ouderdom lastig vast te stellen is. Het gebouw is in de loop der eeuwen steeds aangepast, verlengd, herbestemd. Geboerd wordt er niet meer, al hoorden we wel schapen toen we het erf op reden. Dit gebied moet het van wol hebben. Textielindustrie, maar die fabrieken staan verder in het laagland. Maar hier is het stil, ‘aan de voet van de bergen’. Piemonte.
Deuren staan open, om even naar binnen te gluren. Ieder hoekje vertelt een ander stukje van een familiegeschiedenis die van vóór de Risorgimento dateert. Novecento. Garibaldi. Daarvoor nog.
In ons onderkomen leefde tot voor kort de moeder van onze gastvrouw. Zij overleed niet lang geleden, net geen eeuw oud. In oude boerenmeubels kom we haar tegen, in gebruikt keukengerei, in een verstoffend naaikastje.
Er is alle reden om dit domein eerbiedig te verkennen. Maar voor dat inzicht hoefden we natuurlijk de Alpen niet over.
Vanwege toeristische verplichtingen bezochten we de Grande Île, het historische hart van Straatsburg. Dit was zeer fraai, het mag gezegd. We verwonderden ons er wel over dat nergens stroopwafels of badeendjes te koop werden aangeboden. Zo kan het dus ook, dachten we. Wel waren overal horlogewinkels. Maar we vonden alles nogal duur. En de tijd ging vanzelf.
Toen we in de miezerregen over de Place Gutenberg weer naar de auto slenterden ontwaarden we in de verten ME-busjes. En rijen ME-ers die er erg onverzettelijk uitzagen. We mochten er toch langs – het ging erom dat de demonstrerende scholieren de Grande Île niet bereikten. Dat konden we ons voorstellen, met al die horlogerieën. Of misschien konden we het ons niet voorstellen. Wij dachten aan Gutenberg, die hier rond 1440 werkzaam was. Columbus was toen nog niet eens geboren. En wat er sindsdien op dat andere continent allemaal gebeurd is. Daarvandaan bereiken ons ook niet louter goede berichten.
Vandaag willen de Alpen over steken, de weg die Erasmus vaak nam, dus over Freiburg en Bazel. Wordt de Lof der Zotheid hedentendage eigenlijk nog gelezen?
Had niets te beweren te klein voor veren te nat om bruin te heten en snavel dicht ook tegen eten.
Maar werd een hoogst warmpotige geleerde specialistisch geïnteresseerde zeehondgeveerde vetervereerder.
Frivoolkelige imitator een parel-bespetterde wezel, een vliegende ongeletterde triomfator.
Judith Herzberg, Strijklicht, 1971
_____
Opm.
Gisteren hebben wij vier taalgebieden doorkruist om op ons tijdelijk adres te geraken. Dat is midden in Europa, het Hof voor de Rechten van de Mens, bijvoorbeeld, zetelt hier, op vliegafstand van de spreeuw. Die zingt in alle talen.
Vanmiddag wordt bekend gemaakt wie met de Nobelprijs voor de Literatuur vereerd wordt. Voor dieren bestaat zoiets niet. Ook bestaat er niet zoiets als een Hof voor de Rechten van het Dier.
Uit het verre, verre Irkoetsk kwam vorige week het bericht dat daar iemand aan de pest zou zijn overleden. 28 jaren oud, een jonge vrouw dus nog. Alarmbellen gingen af, klokken van kathedralen begonnen spontaan te beieren. ‘Waar zijn die Russen mee bezig?’ En ik maar kijken op waarneming.nl. Of er al waarnemingen waren van pestvogels hier te lande.
Niet natuurlijk. Het laatste geval dateert van hartje zomer. Ik had heus de verontruste blikken van mijn vrouw niet nodig om zelf te beseffen dat ik middeleeuws aan het redeneren was. Maar toch, in verband met de hybriditeit der oorlogsvoering ga je overal diepere verbanden zoeken. Wat er tenslotte in praatprogramma’s allemaal wel niet luidruchtig voorbij komt.
Maar toch (2), de laatste keer werd er ééntje in het Sluitgatbos gesignaleerd. Op 27 juli, kijk het maar na. Dat was op nog geen kilometer afstand waar ik voor het laatst die prachtvogel zag. Dat is wel meer dan dertig jaar geleden, maar met de pest is het uitkijken geblazen. En met die Russen . . .
En toch (3), er zijn wel waarnemingen van notenkrakers, gisteren nog in de Flevopolder, en ook in Drenthe. Die notenkrakers komen ook uit het oosten, waar al die Russen wonen . . . Zouden ze die vogels soms vermommen?
Ik zal het hier maar bij laten. Straks beargumenteer ik nog zonder blik of bloos een verband met de harde noten die gisteren in de vergaderzaal der Eerste Kamer gekraakt moesten worden over ’s Lands begroting, en waar, naar ik begrijp, de notenkraker (het instrument) steeds zoek gemaakt wordt door lieden die het verschil tussen een notenkraker (de vogel) en een spreeuw niet zien. Nee, ik bedoel niet de Russen. Partijtjespest is een hardnekkige kwaal.
Wat de echte vogels aangaat, het worden er verontrustend minder en dat dat alles te maken heeft met de manier waarop wij met de aarde omgaan is al sinds de jaren ’60 bekend. Lees Rachel Carson (Silent Spring, 1962) er maar weer eens op na.
De pestvogel en de notenkraker zijn geen trekvogels maar invasieve soorten die hier alleen komen als er daar iets aan de hand is. Tussen hier en daar liggen voor vogels geen grenzen. Als het stiller wordt, wordt het overal stil.
Hoe langer ik naar dit gedichtje kijk, hoe verbazingwekkender het wordt. Er staat ‘bijna nooit’, niet ‘nooit’. Hoe intrigerend dat is, blijkt als je het woordje bijna weglaat. Dan hoor je Jacob Cats, als je tenminste ook nog wat aan het metrum prutst.
Het verweesde woordje ‘terug’ krijgt dan misschien ook een zinnige bedding. Gaan die vogels nou terug? Of ziet de ‘je’ ze terug? Wie is die ‘je’ trouwens?
Mensen twijfelen, dit is een kwestie van keuzevrijheid, de vrije wil en van die dingen. Daar kun je ’s nachts wakker van liggen.
Vogels liggen niet woelend wakker. Herzberg lijkt in deze bundel vogels om hun beslistheid te benijden, al poneert ze het ook niet al te stellig: ‘bijna nooit’. Maar ja, ze is geen ornitholoog, hè? Ze is gewoon voorzichtig in oordelen.
Ik was het gedichtje nooit nauwkeuriger gaan bestuderen als Thomas Oudman er niet in De Correspondent over was begonnen. Er zijn wel degelijk vogels die zich bedenken. Terugkeren op hun schreden, zogezegd. De werkgroep Lepelaar beschrijft het intrigerende geval van PRUNUS, die nu al in Senegal zit terwijl de meeste lepelaars nog aan hun reis moeten beginnen. Dat doen ze vermoedelijk volgende week, als de wind een beetje gunstig zit. Wat gaat er in PRUNIS om? Zit die te wachten?
Vogels zijn intentionele wezens, en geen machientjes. Over de mens als kuddedier een andere keer.
