Gedenkplaat aan het universiteitsgebouw aan de Via Po 17, Turijn.

Erasmus promoveerde in een ander, ouder gebouw

Bij het onverwachte staan brein en zintuigen wijdopen. Dat gebeurde ons gisteren toen we door de poort van een voornaam gebouw stapten en ons pas op de binnenplaats realiseerden dat het een onderdeel van de universiteit moest zijn. Plaquettes memoreerden wie hier allemaal wel niet geweest waren. Eén ervan was dus Erasmus, op 4 september 1506. En ik maar denken dat die in Bologna was gepromoveerd, of anders in Padua.

Hoe het precies zat moet ik thuis maar eens opzoeken in die uitstekende biografie van Sandra Langereis, Erasmus Dwarsdenker. Toen Erasmus dus aan zijn drie jaar durende bezoek aan Italië begon (1506-1509), en vanuit Frankrijk de Alpen overstak, een week deed ie daarover, wij nog geen dag, koerste hij subiet op Turijn aan om daar de doctorstitel te verwerven. Hij had kennelijk haast. Vanwege de inkomsten die hij zo dacht te vermeerderen?

De gedenkplaat dateert van op de dag af 370 jaar later, ‘door bewonderaars’ aangebracht. Waarom eren zij Erasmus als ‘SOMMO FILOSOFO’ (‘opperste filosoof’) terwijl hij toch in de theologie promoveerde? Om de handen niet te bezeren aan de brandstapelende theologische kwesties die de 16^e eeuw verhitten?

In 1506 begonnen de mogelijkheden en het succes van de boekdrukkunst zich net een beetje af te tekenen. Daarvan was Erasmus zich terdege bewust. Om die reden trok hij in bij de voortreffelijkste drukker van zijn tijd, Aldus Manutius in Venetië.

De Lof der Zotheid, die Erasmus schreef toen hij in 1509 Italië weer verliet om zijn vriend Thomas Moore in Engeland op te zoeken, is zo ongeveer de eerste bestseller. Het vrije denken leek te kunnen beginnen, een nieuwe tijd brak aan, met een humanisme dat zich had bevrijd van de dogmatische greep der kerk.

‘Leek’.

Het is mooi dat de EU met studieprogramma’s Erasmus eert als grondlegger van ‘de Europese gedachte’. Maar de vraag is wat die gedachte precies is. Vijf eeuwen na Erasmus lijken wij ons lot in de algoritmen van machines te hebben gelegd. Waar dat toe zal leiden?

Erasmus (ca 1467-1536) | Portret Hans Holbein de Jongere, 1523