Categorie: Reflecties

Armando, Damals `11 – 7 – 97

Armando, Damals 11 – 7 – 97

(O ja, en ook nog dit: ‘Schoonheid is niet pluis’)

Armando (1929-2018), Der Baum, 2013

‘Ineens is iets kunst,’ zei Armando eens en ergens. ‘Ineens zijn de stoutmoedige gedachten en daden van een troosteloos mens in het domein van de kunst terecht gekomen. Dat is, ik weet het uit ervaring, een streng en wrang domein. Met eigen wetten en gevechten. Je kunt er beter niet terecht komen, want je wilt ook wel weer eens terug en dat lukt je lang niet altijd. Mij is het nooit meer gelukt.’

Stelt Der Baum een boom voor? Geen idee. Had Armando een speciale boom voor ogen? Geen idee. Een Duitse boom wellicht? Geen idee. Waarom zo rood? Geen idee. Is de boom soms een metafoor? Geen idee. Iets met de oorlog misschien? Geen idee. Wat was er eerder, het schilderij of de titel? Geen idee. Wat is de betekenis van het schilderij? Geen idee. De waarde dan?

Om duidelijk te maken dat er niets over te zeggen valt heb je veel woorden nodig. Het lijkt dan wel de explicatie van een of ander religieus ritueel. Maar het is gewoon verf.

En als ik er naar kijk kan ik niet anders dan onwillekeurig aan de maker denken. Aan wat ik weet van zijn leven.

Ik kan er ook niet naar kijken zonder dat ik alle bomen die ik ooit zag er in zie. Aan wat ik weet van mijn geschiedenis.

Het citaat komt voor in een voorstelling die Cherry Duyns een jaar na Armando’s overlijden als eerbetoon aan zijn vriend maakte: Ik hoorde dat er geluisterd werd.

Het navrante is, onder andere, dat hij begeleid wordt door de Oekraïense accordeonist Oleg Lysenko. Poetin had toen wel De Krim en grote delen van de Donetsk bezet maar moest nog aan zijn ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne beginnen. Het bedrog van taal. Trump ouwehoert nu over ‘een excursie’  als hij het bommentapijt bedoelt dat zijn strijdkrachten over Iran aan het leggen zijn. Pete Hegseth  is onomwondener: hij is Minister van Oorlog. Epic Fury bedoelt Iran weg te vagen: Iran zal worden onderworpen aan “dood en vernietiging uit de lucht, de hele dag door.” De militairen hebben ‘maximale toestemming’ gekregen. “Dit is geen eerlijk gevecht: we slaan ze terwijl ze op de grond liggen.”

Kunst.

Cherry Duyns en Armando in de voorstelling ‘Een wesp van hout’ van Herenleed, 1997. 

•

Armando en Cherry Duyns liepen in de vroege jaren ’70 samen op. Er ontspon zich het volgende gesprek:

Armando: ‘Kent u de tafel van 4 al?’

Duyns: ‘Ja, die heb ik onder de knie. Een prachtige tafel trouwens’.

Armando: ‘Dat vind ik nou ook, leuk dat ik iemand gevonden heb, die dat ook vindt’.

Duyns: ‘O, meneer, de tafel van 4 is mijn lievelingstafel. Ik kan ‘m wel dromen’.

Armando: ‘Ik vind het de mooiste van alle 4 de tafels’.

Duyns: ‘Ja, ik ook. Hoewel, ik heb gehoord, dat de tafel van 5 ook heel mooi kan zijn’.

Armando: ‘Ja, daar heb je het al, die ken ik dus niet. Ik weet er maar 4’.

Duyns: ‘Ik ook’.

(De rest is geschiedenis)

•

Op het podium verschijnen twee mannen. De ene heeft een hysterische scheiding in het midden (man 1), de ander zijn snor verkeerd om (man 2). Man 2 is zojuist met een ladder het toneel opgekomen, man 1 klimt erin en tuurt in de verte, waarna zich het volgende gesprek ontwikkelt:

Man 2: „Ziet u wat?”

Man 1: „Wat zegt?”

Man 2: „Of u iets ziet?”

Man 1: „In de verte bedoelt u?”

Man 2: „In de verte bedoel ik.”

Man 1: „Ik zie slechts de buitenkant van de duisternis.”

Man 2: „O, u bedoelt de zwartheid van het licht.”

Man 1: „Dat zeker ja, terdege.”

Man 2: „O, maar dat is de toekomst.”

Man 1: „Ja gelukkig wel.”

•

Man 1: Alles wat geweest is, kwam dat?
Man 2: Dat kwam.
Man 1: En als het kwam, komt het dan niet meer?
Man 2: Nee, het komt niet meer…

•

In Armando’s werk is vaak sprake van ‘het schuldige landschap’ en ‘de schuldige bosrand’, zoals in Dagboek van een dader: ‘Veel bosranden. Veel schuldig geboomte. Het stikt hier van de schuld, boom voor boom’. In een van de opstellen Uit Berlijn heet het: ‘Als je in Amersfoort uit de trein stapt ruik je de schuldige bossen (…)’.

Het ‘schuldige landschap’ heeft Armando in dezelfde bundel omschreven als een landschap ‘dat heeft zien gebeuren, want in landschappen, in de schone natuur, vinden vaak de afgrijselijkste opvoeringen plaats. Veldslagen. Sluipmoorden. Man tegen man. Aanleg en onderhoud van kampementen. Barakken. Plekken ter kwelling van weerloze schepsels’. Hieraan voegt hij toe: ‘Jaja, ik weet het wel, het is zinloos om de natuur schuldig te noemen, maar kunst is ook zinloos, daarom is kunst zo onontbeerlijk. Sinngebung des Sinnlosen’.

•

In 2007 ging het Armando Museum in vlammen op. Kon – ie weer opnieuw beginnen.

•

Als Armando nog geleefd zou hebben zou ik hem dat rare idee van een schuldig landschap uit z’n hoofd hebben willen praten. Volkomen zinloos natuurlijk. Hij wist het toch al.

•

•

Kleindochter (10): Er wonen 8,3 miljard mensen op aarde.

Kleindochter (7): Is dat inclusief de astronauten?

Armando (1929-2018), De ladder van het kamp, Kamp Amersfoort, 1994 52° 8′ NB, 5° 22′ OL

Het moet kennelijk zo zijn dat ik toch omhoog wil, dat ik naar iets hogers streef, al kan het vaak niet en al weet ik dat het niet kan. Vorige week was er Aristoteles’ scala naturae waar Christine Webb de mens, die arrogante aap, vanaf duwde, zondag de Tornadotrap in het Feniks kunstmuseum die toch niet voor iedere bezoeker ontworpen bleek, gisteren belandde ik via de raadselachtige omwegen van een essay over ‘trappengeluk’ bij de ladder van Armando.

De foto toont de sculptuur die hij maakte voor Kamp Amersfoort, waar hij als kind getuige was van de gruwelen van het wrede spel Herrenvolk & Untermensch. De aluminiumversie hoort niet bij de sculptuur.

Niet uit gemakzucht maar uit grote achting laat ik Armando vandaag zelf aan het woord. Ik zou zo graag zijn eigen stem nog eens horen. En wensen dat zijn broze stem dan alle fascistische sympathieën van de laatste tijd in hun smoezelige goorheid zou smoren.

‘De ladder van het kamp

Lang, lang geleden, als was het de dag van gisteren, werd dit kleine land door een groot land kwaadschiks veroverd. De veroveraar werd ‘de bezetter’ genoemd, voor velen was hij van nu af aan ‘de vijand’. Hij maakte zich meester en zette naar z’n hand, want hij meende zeker te weten wat goed was: hij verkondigde een leer. En wie denkt de wijsheid in pacht te hebben, moet andere meningen tot zwijgen brengen. Mensen die afwijkende meningen hadden, laat staan zij die tot daden overgingen, werden opgesloten in oorden, waar ze gretig vernederd werden.

Er was zo’n oord in Amersfoort, beter gezegd bij Amersfoort. Het werd ‘het kamp’ genoemd. Kamp Amersfoort.

Ik was destijds toevallig in de buurt. Regelmatig zag ik de gevangenen voorbij lopen en ik zag niet alleen, ik bekeek ze ook.

Toen men mij vroeg om over een sculptuur voor het kamp na te denken, was dat voor mij een buitengewoon indringende vraag, want het kamp is nooit een dag uit m’n gedachten geweest.

Het verzoek kwam op een merkwaardig moment, want het laatste jaar hield ik me bezig met het motief van de ladder, en er is, naar mijn mening, voor deze plek geen beter motief denkbaar dan een reusachtige ladder.

Waarom een ladder.

Een ladder verbindt laag met hoog, maar waarschijnlijk ook hoog met laag. Een ladder verbindt aarde en hemel, belichaamt het reikhalzen naar datgene wat hoger is dan het menselijke. De ladder als troost, als vluchtweg. Een ladder kan hulp van boven brengen. Velen hoopten toentertijd op hulp van boven, sommigen gaf hulp van boven kracht.

Voor mij heeft de ladder van het kamp nog een andere betekenis.

Zelfs de vijand, in de gedaante van een bewaker, had een ladder nodig om op de plaats te komen waar hij thuishoorde en huishield: de wachttoren. Daar kon hij op de gevangenen neerkijken, hij hield ze vandaaruit in toom, omdat hij een wapen en de macht had. Maar hier is slechts sprake van het armzalige laddertje dat bestemd was voor de knechten van de plek, de knechten van de kerfstok.

De gevangenen hadden geen wapens, maar ze hadden een veel hogere ladder tot hun beschikking dan de vijand, al was het dan een denkbeeldige ladder. Het was de ladder van de gedachten, want de gedachten zijn vrij. Via deze ladder vertrokken de wensen en verlangens der gevangenen en er kwamen ongetwijfeld gedachten en wensen van elders terug. De ladder was er dus al. De ladder is juist in die barse jaren ontstaan. Maar hij was tot nu toe niet zichtbaar.

Ook deze ladder is geen echte ladder. Het is een kunstwerk dat aan een ladder doet denken. Het is de ladder van het kamp, de ladder van de plek. Hij is groot en hoog, en, naar ik hoop, trots en ongenaakbaar. Hij is van brons.

Armando.’

[Uit: Armando. De thema ‘s, 1993]

Robert Indiana met zijn sculptuur ‘LOVE’ in Central Park, New York City in 1971. | foto Jack Mitchell/Getty Images

Het begon al toen we binnen waren in Fenix, maar misschien had ik mijn stemming al voorbereid door mij in te lezen. ‘Dat wordt niks Maarten, jij moet met de lift.’ Maarten had ons in zijn op maat gemaakte bus naar het Migratiemuseum gebracht. Wij waren blij dat wij eens met hém mee konden. Hij ook. Hij glunderde zijn glunderlach. ‘Ik ben niet gehandicapt, de wéreld is het,’ zegt hij vaak. En zo is het. Het begon dus al met die Tornadotrap waarmee de hemeltje schatrijke familie Van der Vorm de ganse Rotterdamse bevolking en al haar bezoekers tot ver boven de toch al bovengemiddelde havenstad wilde verheffen. Daar kon je dus met een rolstoel niet op.

Dat het in die lui van Feniks nou niet eens is opgekomen dat ook rolstoelers wel eens cultuur willen snuiven. Cultuur zijn, bedacht ik, terwijl mijn grimmigheid alleen maar toenam naarmate ik in de tentoonstelling vorderde. De bordjes Migratie, Identiteit, Geluk, Grens, Vlucht en Thuis waren bedoeld als thematische richtingaanwijzers maar ik voelde mij steeds verlatener in die gigantische loods. Geen houvast meer. Geen kompas. Dat heette bij te dragen aan de gevoelens van verlorenheid die migranten ervoeren. ’t Mocht wat, dacht ik bij het wrakke bootje dat ze van Lampedusa naar het museum hadden verscheept. En hun verhaal dan? Hun Afrikaanse identiteit? Hun ongeluk en ’t geluk dat zij hadden gezocht? De grenzen van Fort Europa? Hun thuis dat voor ontelbaren de bodem van de Middellandse Zee was geworden? Die verhalen mocht ik zelf bedenken. ’t Hele museum begon in mijn beleving steeds meer te lijken op een vlucht dat verhaal te vertellen.

Als je de politiek moet geloven is migratie het allerbelangrijkste onderwerp van deze tijd. Maar zelfs bezoekers die daarvoor een staalplaten oplossing zo hard als hun kop hebben, zullen door de tentoonstelling niet op een andere partij gaan stemmen dan die knetterrechtse die de AZC’s als geldoveronzebalkgooierij zien. Dit bedacht ik niet zelf maar zoiets had ik ergens gelezen bij een bekende schrijver die ook in Fenix had rondgedwaald. Het viel mij in toen ik voor een metershoge afbeelding stond van dat beroemde ontwerp van die letters LOVE. Waarom werd dat hier geëxposeerd? Ik moest opzoeken wie de maker ook al weer was, Robert Indiana, ook een ontheemde, terwijl zijn creatie toch heel bekend is. Van Lampedusa tot New York, van Syrië, Oekraïne en Gaza tot Amsterdam, London en Parijs. En Hardenberg.

Toen we aan het eind van de middag weer terug in Amsterdam waren en wij aan tafel onze belevenissen uitwisselden, nápraatten, óók in een loods en óók aan het water, en ik van Maarten  moest uitleggen waarom dat van die trap mij zo had geërgerd, en nog wel meer, de verdorvenheid van het grootkapitaal, de bedenkelijkheid van de herkomst van al het geld waarmee Fenix toch bekostigd had moeten worden, de betekenis van het woord LOVE in die expositie, Megalomanie en Kunst, en dat we er allemaal nog steeds niks van geleerd hadden, dat de feniks wel uit de as herrezen was maar tegen welke liefdeloze prijs, ja, de hele wereldpolitiek fileerde ik met blikkerend bestek aan flarden, toen wenkte hij op z’n allervriendelijkst de serveerster bij zich of deze misschien zijn meegebrachte, op precies zijn maat toegesneden bestek in de keuken zou willen afwassen. Die wilde hij niet vies in de bak van zijn rolstoel. ‘Maak je niet druk, ouwe reus. Op het vlak van de liefde kan iedereen nog wel wat leren’.

En het bestek kwam terug. Blinkend en schoon.

Vandaag ga ik maar eens aan mijn handicap werken.

Christine Webb, De arrogante aap; De mythe van de superieure mens. Amsterdam 2025

Gisteren ‘G.O.A.T.’ , heden ‘W.E.I.R.D.’

‘Weird’ staat in de psychologie voor Western, Educated, Industrialized, Rich and Democratic. En ook gewoon voor ‘wezensvreemd’ (als je Engels spreekt tenminste) maar dat doen alleen die wetenschappers die het maar raar vinden dat de rijke, goedopgeleide, in een geïndustrialiseerd en democratisch georganiseerd land opgegroeide Westerling bij alle onderzoeken als norm en maatstaf wordt gehanteerd.

Is dat dan erg?  Vraag eens aan een vrouw die net bij de dokter vandaan komt hoe het was. ‘De dokter denkt dat ik een man ben.’ Zo erg dus.

En dit is nog maar het begin. Het kan nog weirder. Er zijn nog steeds mensen die niet kunnen inzien dat de mens een zoogdier is. Wat is het ‘zelf’ van de mens als je bedenkt dat het aantal bacteriën in je darmen groter is dan het aantal sterren in het Melkwegstelsel?

G.O.A.T. en W.E.I.R.D. hebben met elkaar gemeen dat ze een notie van superioriteit behelzen. Superioriteit roept het idee op van een trap of van een ladder: wie bovenaan komt is de winnaar. Er kan maar één winnaar zijn, de rest zijn de loosers, de mislukkelingen. Het verdrietige is dat veel mensen er zo over denken.

Deze week las ik De arrogante aap van Christine Webb. Ofschoon ik het uit heb, ben ik er nog lang niet klaar mee. Zoals de ondertitel van haar boek aangeeft demythologiseert zij de superieure positie die mens zich vanaf Aristoteles ten opzichte van de natuur heeft aangemeten. Dat is uitermate klemmend omdat we er op deze planeet een zooitje van gemaakt hebben.  Webb wijst het ‘exceptionalisme’ – ook wel antropocentrisme of menselijke superioriteit genoemd – aan als de hoofdoorzaak van de ecologische crisis. En ze legt geduldig uit hoe het zover heeft kunnen komen.

Nou, als we dit eenmaal weten moeten we er gewoon mee ophouden onszelf als zo uitzonderlijk te beschouwen. Onszelf als maat van alle dingen zien is een heilloze denkwijze die alleen maar leidt tot vernietiging van alle leven. Mee ophouden dus!

Was het maar zo simpel. Houd maar eens staande dat plastic een slecht idee was. Of autorijden. Of vliegen. Of dat het niet zo slim was om de Hoogste Leider van een land in het Midden-Oosten te ‘elimineren’. Om van hele volkeren nog maar te zwijgen.

De ideeën die Webb in haar boek ontvouwt zijn niet exceptioneel. Integendeel. Veel van haar werk als primatoloog is een voortzetting van dat van Frans de Waal (1948-2024) aan wie zij haar boek in ongeveinsde nederigheid opdraagt. Het duizelt mij nog van alle voorbeelden die Webb behandelt. Maar meer nog van de vraag die het oproept hoe deze inzichten zich laten vertalen naar ander, heilzamer gedrag.

Hoe kom je van wetenschap naar wezenschap?

Naar verluidt gaat Donald J. Trump eind april voor het eerst naar The White House Correspondent’s Dinner. Ik ga niet speculeren waarom want Trump is daar zelf duidelijk genoeg over. Hij beschouwt de uitnodiging als een eindelijke erkenning, namelijk ‘dat ik werkelijk een van de grootste presidenten in de geschiedenis van ons land ben, de G.O.A.T.’,  schrijft hij op Truth Social.

Ik voel mij niet geroepen om Trump te beledigen. Hij is zelf allicht als Greatest Of All Time daartoe de eerst aangewezene. Wat mij dwarszit is dat het acroniem g.o.a.t. een belediging is voor de geit. Dat is niet om te lachen.

Het probleem is niet eens zozeer dat Trump dit van zichzelf vindt. Ik vind ook wel eens iets van mijzelf. Dat zijn kleinigheidjes. Een groter probleem is dat zovelen hem ieder moment van de dag in die grootheidswaan stijven en hem de macht toestaan die men veronderstelt bij een president te horen. Of die hij zichzelf toe-eigent. Dat is de grotigheid, de Grote Geit. Hier wordt het al aardig ingewikkeld maar ja, dat is politiek. Ik vind het bordspel go ook erg ingewikkeld. Nochtans hoef ik het niet te spelen.

Het wezenlijke probleem is dat de geit er niets van kan zeggen. Trump zal slechts gemekker horen. Ik kan nu wel gaan argumenteren waarom Trump er zeer verkeerd aan doet zichzelf g.o.a.t. te noemen, en jij-bakken dat hij zelf mekkert, de geit zal hij niet verstaan.

Het probleem zit niet in taal. Taal verhult alleen het werkelijke probleem. Is dat zo? Ja, dat is zo. Neem een schilderij van een geit, bijvoorbeeld een van Jan Mankes. Jan Mankes verstond geiten, kijk maar:

Jan Mankes, De oude geit, 1912

Stel nu eens de vraag wat die geit te zeggen heeft. Niks natuurlijk want het is een schilderij en ‘schilderijen praten niet’. Ook is het maar een ouwe sik.

Let wel, het gaat er niet om of het een mooi schilderij is. Of goed getroffen. Het gaat erom wat het schilderij oproept. Ik beweer niet per se dat dat deernis moet zijn maar ’t zal daar toch wel dicht in de buurt komen. Mensen- of geitentaal schieten deerlijk te kort om uit te drukken wat het is. Maar dat is waar het om gaat.

Zo, en nu naar de echte dieren, de echte natuur. Vort met de geit, de lente in!

“Wat was toch maar weer de idee achter hun beschaving?”