Lula da Silva, gastheer van COP 30;

de mascotte van de klimaattop, Curupira

Wie bedacht heeft dat Curupira de mascotte van de Klimaattop in Belém moest zijn moet een goed mens zijn. Die zijn er heus wel hoor! Die iemand kende de folklore van de regenwoudmensen en die wist welke rol Curupira daarin speelt: de beschermer van bossen en dieren. Nou zijn het er niet veel die van die volkeren school hebben gegaan maar iedereen snapt nu natuurlijk meteen wat die 50.000 vreemdelingen uit de hele wereld daar aan de rand van hun oerwoud te bespreken hebben. Hun oerwoud beschermen! Pas maar op als je iets stouts doet! Dan komt Curupira je halen! Brrr!

Het is dan misschien wel zo dat de meeste mensen deugen maar dat doen ze lang niet altijd. En er zitten ook immorele klootzakken tussen die de boel lelijk kunnen verpesten. Ik fantaseer even.

Een ondernemer uit een of ander Zuid-Amerikaans land bepeinst het volgende vraagstuk. ‘Hebben ze hier net olie ontdekt, ligt er een moraalridderlijke vloek over de exploitatie van fossiele brandstoffen! Zit ik met al die olie! Ellendige Deugmenschen! Wat nu te doen?

Van die olie maak ik plastic. Van dat plastic maak ik iets wat iedereen wil hebben. Waarom wil iedereen het hebben? Omdat het Een Goed Gevoel geeft. Wat geeft een goed gevoel? Dat je Aardig bent voor Andere Mensen. En goed voor de Natuur en enzo, want dan Deug Je.’

En zo kwam die ondernemer op het idee een poppetje te maken dat iedereen zou willen hebben. Dat werd dus Curupira. Even lobbyen met iemand met oog voor corrupte zaken en hup! Curupira wordt de mascotte van een of andere Grote Conferentie van Mensen Die Willen Deugen! Het bezitten van zo’n Curupira-figuurtje geeft Prestige! Ik hoor bij Curupira’s! Ik ben Curupira!

Wat je noemt een win-winsituatie: ik van m’n olie af, die mensen een lekker gevoel. En nog rijk ook als het meezit.’

Maar dat – ie daar niet al te veel aan over hield had de ondernemer ook wel gauw in de smiezen. Als hij een euro rekende kwam hij amper uit de productiekosten! Nu kon je zo redeneren, bedacht hij, als iedereen die Curupira wilde hebben dan zou je er sleutelhangers van kunnen maken, of een Playmobil figuurtje, voor de kinderen thuis. Het Wereldnatuurfonds was ook zo begonnen met die panda. Maar ja, dan blijf je wel aan het werk.

Je kon ook zó redeneren, je moest dus iets maken dat iedereen graag zou willen hebben, en een Belangrijke Speler niet! En die zou de ondernemer dan betalen om de Curupira niet te maken. Veel betalen. Héél veel betalen! Gillend rijk worden! Het hoefde er maar ééntje te zijn. Eens even denken, Walt Disney, die heeft geld! Of die president met dat rare haar en die grote bek en die juist heel erg niet van de natuur houdt . . . ‘

Ik zal het hier maar bij laten. Je hoeft niet eens bij Sywert van Lienden of Jacobse en van Es te spieken. Als je de moraal gewoon uitzet, de mensheid beziet in al haar goedgelovigheid, haar latente schuldgevoelens en oneindige hebzucht,  en voor waarde overal geld invult, wel, dan gaat het eigenlijk vanzelf.

Dit zat ik allemaal te bedenken toen ik Wie betaalt, mag vervuilen van Ties Gijzel en Mira Sys zat te lezen. (Follow the money: https://www.ftm.nl/artikelen/op-de-klimaattop-gaan-bossen-voor-miljoenen-over-de-toonbank?share=%2Bg9mNRchX0P3ZHkDGCJTqXioueMQ%2BGZ1mKn3PqKSZflf5KljvaesxEsRzo0%2FY9Q%3D).

‘k Heb het bijna uit. Morgen weet ik misschien nog beter waarom ik bijna nooit geld heb. En toch genoeg.

Demissionair premier Dick Schoof en Braziliaanse president Luiz Inácio Lula da Silva voorafgaand aan de VN-klimaattop in Belém, die gisteren begon.  | Foto AFP

Met man en muis probeer ik te volgen wat er allemaal besproken wordt op de klimaatconferentie die gisteren officieel van start ging in Belém, Brazilië. Dat valt niet mee. Wat een leeswerk! Een dag zou 72 uur moeten hebben. In die tijd kun je ook net de deugdelijkheid beproeven van de survivalkit die ons van overheidswege wordt aangeraden in huis te hebben. Dit in geval van.

Vorige week rees al zo’n vermoeden toen ik onder ogen kreeg wat ‘onze’  dubbeldemissionaire premier precies ‘in onze naam’ had gezegd. De NOS citeerde dit zinnetje: “We hebben geen grootse plannen of hoogdravende woorden nodig. We hebben concrete actie nodig.”  Kom maar op! dacht ik, vertel maar eens wat Nederland in de afgelopen regeerperiode allemaal voor elkaar heeft gekregen! Dat zei Schoof trouwens helemaal niet zo want hij sprak Engels. Dus ik de toespraak erbij gehaald, je moet tegenwoordig erg uitkijken met die dingen ( https://www.rijksoverheid.nl/documenten/toespraken/2025/11/06/country-statement-by-prime-minister-dick-schoof-at-the-un-climate-change-conference-cop30-in-belem-brazil),   en dan staat er toch nog weer een beetje anders. In de kern had de NOS het toch wel goed te pakken. Maar Schoof zei eigenlijk, nu in mijn woorden: ‘we hebben in Nederland geen ene mallemoer gedaan en jullie hier moeten niet zo zitten kletsen maar aan de slag gaan! Dit gaat helemaal goed komen!’ De plooien die hij daarbij in zijn gezicht weet te trekken lijken optimisme te moeten uitdrukken maar daarvan ben ik onzeker. Schoof schuift altijd zo, ik krijg zijn beeld maar niet scherp.

In de toespraak staat ook nog een opmerking over het Klimaatfonds waarin de Nederlandse overheid geld in legt. Ja ja, én geld uithaalt als de rechter diezelfde overheid dwangsommen oplegt omdat een milieuorganisatie zoals Greenpeace de overheid terecht voor nalatigheid in het halen van klimaatdoelen had gedaagd. Hoe zit dát nu weer? De omgekeerde wereld. Een dag zou 148 uur moeten hebben.

Het is duidelijk dat ik er in mijn eentje niet uit kom. En geld is voor mij een ongrijpbaar verschijnsel. Gelukkig is er Follow the Money. Vandaag wordt er een boek gepubliceerd van de onderzoeksjournalisten Ties Gijzel en Mira Sys, Wie betaalt mag vervuilen. Ik heb het besteld en krijg het vandaag per post bezorgd.

En dan heb ik het nu alleen nog maar over wat de dubbel demissionaire premier van de club van Hoop, Lef & Trots afgelopen woensdag in een toespraakje van pak-em-beet 10 minuten heeft beweerd. In afwachting van het boek ben ik gaan surfen door de gigantische hoeveelheid foto’s die nu al van de conferentie zijn gemaakt. Ik wil tenslotte ook een beeld hebben van wat daar zoal gebeurt. Eén foto trof mij in het bijzonder:

‘Inheemse’ deelnemer aan COP 30

Ik hoop nu maar dat in elk geval die ene indiaan uit het Amazonegebied goed heeft opgelet toen zijn president het woord voerde. Uit de reportage die dit weekend in de Volkskrant te lezen viel (https://www.volkskrant.nl/kijkverder/v/2025/brazilie-amazone-regenwoud-lanbouw-goud-inheemse-lula~v2044872/) blijkt dat het leven daar in het regenwoud ook geen lolletje is. Hebben ze daar eigenlijk survivalkits? Ik zou hem die reportage willen opsturen. Zo dat – ie weet dat we hier aan hem denken. Maar ik weet ook niet of de post daar wel naar behoren werkt.

Nog zichtbare karresporen in de Via Appia, net buiten Rome

Stoïcijn worden, dat heeft me altijd wel wat geleken. Me door niks uit het veld laten slaan. Alles kalm aanvaarden. Maak je niet druk, ouwe jongen! Maar m’n temperament zit mij tegen. Onaangedaan door het gewoel van de wereld? Kom zeg, d’r hoeft maar even een politicus te roepen dat we rechtsaf moeten of het begint van binnen te kolken, ‘Nee! Linksaf, sukkels!’ Dat het opstandige wel in mijn aard moet zitten blijkt wel dat ik even hartstochtelijk ‘Nee! Rechtsaf, sukkels!’ kan roepen. Of bij ‘Rechtdoor’ alarmerend begin te ratelen over gindse afgrond. Nee, voor de Stoïsche levenshouding heb ik weinig aanleg.

Dit bedacht ik gistermiddag toen ik op een website zat te surfen waar je alle wegen kunt terugvinden die de Romeinen ooit aanlegden. (https://itiner-e.org/). Het leek eerst een ingekleurde kaart van waar we in de loop der tijd allemaal geweest zijn. Een soort Polarsteps van onze reisroutes, maar dan zonder onze persoonlijke foto’s. Jeumig, waren we daar allemaal geweest? En dan nog hele stukken in Europa waar die Romeinen niet geweest waren. En wij wel.

Nog maar een maand geleden liepen we over de straten van Pompeï. Ja, ook wel erdóór maar de bovenkanten van de huizen moest je erbij denken. Je denkt dan eerst, nou mooi dat ze het toen al geplaveid hadden, maar als je eroverheen loopt valt dat lelijk tegen. Je breekt je benen bijna door alle gaten die er tussen de stenen zitten. En fietsen daar was helemaal niks geweest. Nou ja, de Romeinen hadden nog geen fietsen, anders hadden ze wel asfalt neergelegd. Knappe jongens hoor, die Romeinen, ze hadden zelfs eenrichtingsverkeer.

Zonder dat we het daar met elkaar over hadden moesten we wel allebei denken aan die keer dat we een hele dag over de Via Appia hadden gewandeld. Dat is net zo’n weg, met net zulke uitgesleten karresporen.

De zon stond toen op hoogzomer en we waren blij af en toen onder de cipressen schaduw en verkoeling te vinden. De uitzichten werden steeds weidser naarmate we verder van de eeuwige stad geraakten. En van de heksenketel in de stilte, waar nog meer eeuwigheid wachtte.

Van de Stoa had ik toen geringe kennis en dat Seneca daar zijn laatste rustplek had gevonden kwam als een verrassing. ‘Hé, het graf van Seneca!’ Nou ja, dat zei het bordje bij een hoop stenen. Hoe die aan z’n end was gekomen kwam ik pas later te weten. Ik hoopte maar dat ie er zelf stoïcijns onder gebleven is toen zijn leerling Nero hem opdroeg zelfmoord te plegen.

Zo zat ik weg te mijmeren boven de Via Appia, en die andere oude Romeinse wegen, de karresporen die je na tweeduizend jaar nog steeds kunt zien. En ik zag mezelf zitten. Dat ik langs hobbelige wegen soms struikelend tot hier gekomen ben, en ik Seneca’s wijsheid vaak in de wind sloeg, is tot daar aan toe. Dat ligt achter mij.

‘Wie zijn heden verprutst, is de slaaf van zijn toekomst,’ schrijft Seneca ergens. Niet in oude karresporen stappen, daar komt het op aan. Nu de politiek nog.

Om mijn verwachtingen van de klimaatconferentie in Belém, Brazilië te temperen schrijf ik een alinea over uit een boek:

“Briefje van de chef-wetenschap van de NRC. Of je, vanwege de heersende somberte, voor de eindejaarsbijlage een stuk wilt schrijven over het verschijnsel optimisme in de natuur. Zeer vereerd. Maar helaas. Het verschijnsel optimisme is in de natuur niet bekend. Optimisme vereist verwachtingen, verwachtingen vereisen besef van toekomst – en dat is nou juist het bijzondere van de natuur: al die levensverrichtingen in den blinde.”

(Koos van Zomeren, We gaan zo, Amsterdam 2025 (Privédomein 335).

Wanneer dit speelt vermeldt Van Zomeren niet. Hij treft de notitie aan in ‘De Stapel’: aantekeningen, invallen, opzetjes, ideeën voor boeken, enzovoorts die hij op zijn bureau aan het opruimen is. We gaan zo zou zo maar zijn laatste boek kunnen zijn. Straks gaat – ie echt.

Of niet! Want waarom vist Van Zomeren die notitie dan uit de vullis? Is dit iets van een verklaring voor zijn levenslange nieuwsgierigheid naar de natuur, met tot gevolg prachtige boeken als Alle vogels (2017) en Heel de natuur (behalve vogels) (2022)?

Ooit had hij dit opgeschreven, was het een waardevol inzicht. Maar het bleef liggen. Zou hij er nu nog iets mee willen doen? Van wat voor soort optimisme getuigt dat dan?

(In elk geval minder blind dan het vooruitgangsoptimisme dat door AI aangestuurde technologie al onze problemen oplost. AI weet niet wat de waarde van vullis is).

Schiermonnikoog

44 mensen hebben wel idee om baas van Schiermonnikoog te worden. Wat voor ideeën zouden dat zijn? De hele dag een beetje strandjutten? Zeehondjes tellen? De kroonluchters bij hotel Van der Werff afstoffen? Een nog snellere manier uitvinden om als eerste gemeente van Nederland de uitslagen van verkiezingen wereldkundig te kunnen maken? Wat voor mensen zijn dat? Je zult maar de ambitie hebben om burgemeester in oorlogstijd te willen worden, dacht ik, toen ik het bericht afgelopen woensdag bij de NOS las. Want zoveel is duidelijk, als het om de natuur gaat verkeert de mens voortdurend in staat van oorlog. Als het niet om de natuur gaat trouwens ook vaak.

Er is een tijd geweest dat ik een paar keer per jaar de boot naar Schier nam. Dat is vaak genoeg om te weten dat ik het eiland niet ken. Iedere keer was het anders. Natuurlijk was het iedere keer anders, het jaargetijde was anders, het weer was anders, het was eb en het werd weer vloed. Telkens waren er weer andere vogels. Alleen cartografen hielden bij hoeveel meter het eiland jaarlijks naar het Oosten opschoof. En iedere keer hoopte ik maar dat de boot niet al te vol was. En Van der Werff niet al te bekend.

Van de Kobbeduinen oostwaarts lopen, naar het Willemsduin: je kunt er echt verdwalen. Overal stuit je op slenken waardoor je het baken toch weer de rug moet toekeren en uit het oog verliest. Ná het Willemsduin houdt ook het pad op, dan moet je het helemaal zelf uitvogelen. Maar dan wordt het eiland ook steeds smaller. Bij de oostpunt komen Waddenzee en Noordzee bij elkaar. Het wantij. De geuren. De vogels. De hemel waarin.

‘Schier’ betekent niet ‘bijna’,  al had dat in mijn beleving goed gekund. ‘Bijkans’ in de hemel. Dat gevoel hadden de monniken misschien ook toen het eiland (het ‘oog’) zo rond 1200 vanuit het klooster Claerkamp op de wierde van Rinsumageest als uithof in bezit genomen werd. In bezit nemen kon natuurlijk niet, al hebben verschillende dwaalgeesten in de loop der geschiedenis gemeend dat dat wel kon. Waar hemel en aarde elkaar zo dicht naderen wórd je in bezit genomen door een geest die alles te boven gaat. En daar was het die grijze monniken natuurlijk om te doen. Het eiland is trouwens ook niet grijs. Wie dat denkt kan niet kijken. En luisteren.

Afgelopen zomer werd de huidige burgemeester van Lytje Pole opgebeld door de minister die namens ons allemaal besluiten moet nemen over klimaat en groene groei. Die zéér omstreden stroomkabel moet toch dwars door de oostkant van het eiland gelegd worden, zei ze, van Doordewind naar de Eemshaven. ‘Groene groei’? ‘Ik vind het wel erg voor je maar ik doe het toch’, zei de minister meelevend. Want het kan niet anders, zegt Tennet. “Schone energie die wordt opgewekt in windparken op de Noordzee is hard nodig, en die stroom moet via kabels naar land gebracht worden”, aldus Natuurmonumenten op de website. “Maar dan wel op zo’n manier dat de natuur in het Waddengebied er het minste onder te lijden heeft.” Mijn geest kan er niet bij.

Ik heb het er maar niet eens over dat de Waddenzee op de Werelderfgoedlijst van de Unesco staat. Hier aan de Noord-Hollandse kant, op Wieringen, stuit je al overal op die ronkende borden. Dat er straks nog iets te erven valt is loze belofte. Net zo huichelachtig als het bericht deze week dat de EU de gestelde klimaatdoelen tóch gaat halen. De truc die de verantwoordelijke commissaris uit de goocheldoos tovert is zo oud als de zwendelarij van de aflaat in de middeleeuwen: Carbon Credits heten die nu, Koolstofkredieten. Hier zondigen en in Belém, dat in de kaal te kappen oerwouden van de Amazone ligt, de heilige bomenplanter uithangen.

In mijn wanhoop en ijver het onzalige vooruitgangsgeloof aan de kaak te stellen voel ik mij af en toe bijna een monnik. En als ik al aan aflaten doe betekent dat ophouden. Niet meer doen.

Oosterstrand Schiermonnikoog

Wat dan

Je merkt op en het helpt niet –  wat dan?

Je redeneert en het helpt niet –  wat dan?

Je waarschuwt en het helpt niet –  wat dan?

Je lamenteert en het helpt niet –  wat dan?

Je dreigt en het helpt niet –  wat dan?

Je protesteert en het helpt niet –  wat dan?

Je klaagt aan en het helpt niet  –  wat dan?

Je vervolgt en het helpt niet –  wat dan?

Je bombardeert en het helpt niet –  wat dan?

Beeld: Theo Mulder, Rotganzen, Hippolytushoef

In een dagboek dat hem om heel andere redenen beroemd maakte noteert ene Gerrit de Veer over de 21^ste juni 1596 als hij met scheepsgezellen over Spitsbergen banjert, het was op een vrijdag:

“By Groenland zagen wij gansen dit waren oprechte rotgansen alsser in Holland op Wiringen in grooter menichte in alle jaren comen en de ghevangen werden.”

De Veer legt verband tussen die rotganzen en Wieringen. Daar, in het hoge Noorden, broedden ze dus, want anders kan hij niet ook 60 eieren mee terugnemen naar het schip waar hij dit de volgende dag opschrijft. Rotganzen kwamen dus helemaal niet uit de eendenmossel die op een geheime plek aan bomen groeiden. Of hij zich van het belang van die ornithologische waarneming bewust was? Vermoedelijk niet.

Toen hij na een jaar ijzige ontberingen eindelijk heelhuids terug was in Amsterdam, en van zijn aantekeningen een boek maakte, zou die Waerachtighe Beschijvinghe van de overwintering op Nova Zembla vooral zijn stuurman Willem Barentsz. beroemd maken. Al moet Hendrik Tollens er in 1820 dan eerst nog een ronkend nationalistisch vers over schrijven.

Hoe leren wij de wereld kennen? Het boek van De Veer hoort in een reeks van boeken die verhalen van de expansiedrift van een jonge Republiek. Spitsbergen blijkt wel geen deel van Groenland, maar daar komen ze later nog wel achter. En over de Noordpool kon je niet naar Indië. Binnenkort kunnen wij dat wel. Ik probeer onze kennis even in perspectief te zien.

De biologie is voor De Veer bijzaak, ’t ging hem kennelijk om die eieren en het smakelijke vlees dat daar in die ijswoestijn te bekomen was, in een wereld die nog helemaal te ontdekken viel door uitermate risicovolle tochten te ondernemen.  De Veer was geletterd en realiseerde zich hoe alle kennis die hij opdeed voor diegenen die na hem kwamen van levensbelang zou kunnen zijn. Hoevelen zullen zich dit verhaal alleen maar vaag herinneren omdat ze de film Nova Zembla in 2011 hebben gezien? Daar komen geen overigens helemaal geen rotganzen in voor, al zijn er ook nog wel andere redenen waarom het niet zo’n beste film is.

In zijn monografie De rotgans (Atlas vogelreeks) gniffelt ganzenkenner Barwolt Ebbinge dat de geestelijkheid niet erg ingenomen moet zijn geweest met De Veers observatie: ‘Zij konden voortaan op vrijdag niet langer rotganzen eten alsof het vis was.’

Voor de katholieke kerk in Hippolytushoef staat een bronzen sculptuur van Theo Mulder. Op de zijkant van het hardstenen plateau waarop die ganzen in ganzenpas staat de hier voren geciteerde regel van De Veer. Of gelovigen zich van de voorschriften voor het vasten iets aantrekken is op Wieringen trouwens erg de vraag. ‘Wieringers binne niet zo kerkerig’.

En bij al deze ingevingen over de rotganzen denk ik steeds: zien we niet nog steeds wat we geloven? In plaats van te geloven wat we zien? Over de huichelachtige verhouding tussen geloof en natuur maar een andere keer. Dat vergt een ander register. Andere ganzen ook. En geen poolvos maar een andere.

Beeld: Chris Ferket, Als de vos de passie preekt, Hulst

Rotganzen, op Wieringen gevangen tbv. langjarig onderzoek | foto: Wim Tijsen, Wierhaven

Het klimaat is nogal groot. Met zo’n 45.000 anderen liepen we er op 26 oktober in Den Haag makkelijk onderdoor. Of doorheen, daar wil ik van af zijn. Van het dubbele aantal merkt het klimaat ook al helemaal niks. Dat bleek in 2023 in Amsterdam bij de Mars voor Klimaat en Rechtvaardigheid. Of in 2024 op de Zuidas. Alle gebouwen van die vervuilende bedrijven staan er ook nog. Zelfs de Verenigde Naties kunnen nog zo wapperen met klimaatrapporten, het klimaat blijkt een veel te groot ding voor de mensheid. Dat ‘verenigd’, daar zit ‘t ‘m in. Iedereen kan er op geheel eigen wijze gewoon onderdoor. Of doorheen. Dus.

Het moet een groot staatsman zijn die daar verandering in kan brengen. “Do not ask what you can do for the climate, but ask what the climate can do for you.” Een aardigheidje voor de inaugurele rede van Rob Jetten?

‘Vraag niet wat u voor het klimaat kan doen, maar vraag wat het klimaat voor u doet!’ zou ik vertalen. Deze variant zou ik inbrengen als het nieuwe kabinet een neoliberaal signatuur heeft. Immers, een net zo vrijmoedige vertaling als het kan wel!  van yes we can!  –  daarbij kan we moeten het wel verdienen! moeiteloos dubbelzinnig aansluiten.

Mochten klimaat en natuur toch in een nog te schrijven hoofdlijnenakkoord opduiken dan opteer ik voor de vertaalvariant: ‘vraag wat het klimaat met u doet!’ Maar voor ze daar in Den Haag de wendbare geestigheid van deze vondst inzien zullen die rotganzen allang weer naar Spitsbergen, Nova Zembla of Taimyr zijn vertrokken. Die rotvogels die de boerenweilanden kaal vreten? Of de Branta Bernicla?

Het klimaat is te groot en ik durf er mijn pensioen onder te verwedden dat in een regeerakkoord frasen zullen staan die extreemrechts en extreemlinks uit het holle hart gegrepen zullen zijn.

In het voorjaar schreef ik al eens over de kanoetstrandlopers. Dit naar aanleiding van de studies toen die uitwezen wat voor gevolgen de klimaatverandering voor die soort betekenen. Voor de rotgans geldt hetzelfde verhaal. Ook hun broedgebieden liggen rond de poolcirkel en als die verder naar het noorden opschuift dan wordt voortplanting een probleem: er is geen land meer benoorden Taimyr.

Rachel Carson opent Silent Spring (1962) met een beschrijving van een wereld waarin geen vogelgeluiden meer klinken. Die waren toen gesmoord door de DDT.  J.F. Kennedy was erg onder de indruk, misschien niet van dat eerste hoofdstuk maar wel van de karrevrachten aan wetenschappelijke bewijzen waarmee Carson de chemische industrie uitdaagde. Haar boek wordt vaak genoemd als het startpunt van de milieubeweging. Meer dan een halve eeuw verder zijn we toe aan een Carson van deze tijd. En leiders die gevoelig zijn voor de argumentatie.

Hoe verder van de Waddenzee en de graslandjes van Wieringen, hoe abstracter de klimaatproblematiek wordt. Hoe groter ook. Dat zal volgende week wel weer blijken op de VN-klimaatconferentie in Brazilië.

Zeker, het klimaat is groot. Maar zeker is ook dat er nog ganzenvangers op Wieringen zijn: gangzers. Dat zijn geen gangsters maar heel erg betrokken mensen die proberen in kaart te krijgen wat de klimaatverandering voor de rotgans betekent.  En voor ons.

Een lege hemel?

Rotganzen | foto https://stats.sovon.nl/stats/soort/1680

Even voorbij Vatrop vond ik eindelijk in een weiland een klein troepje van zo’n twintig grazende rotganzen. Ik had toen heel Wieringen al afgespeurd: wat als ik ze niet zou vinden? Maar daar waren ze: rròòòh, rròòòh, rròòòh, rròòòh.

Als vogelaar sla ik een dwaas figuur maar een rotgans herken ik ogenblikkelijk. Zo begroet je een oude vriend, het is lang geleden, er dwarrelen diffuse herinneringen door het beeld, waar was je nou, je weet niet goed waar te beginnen, wat te vragen, maar wat ben je blij, wat ben je opgelucht, ’t is goed, het is zo intens goed, en je kunt weer verder samen. Die ander was nooit weg.

Toen ik in de jaren zeventig vanuit de Wieringermeer op Wieringen begon te komen had ik altijd het gevoel in een andere tijd te stappen. Dat was niet een specifieke andere tijd, die van de 19^e eeuw of de middeleeuwen of zo, of godbetert fantasietjes over Vikingen. Misschien had het niet eens met tijd te maken maar meer met ruimte: The Other World, een mythisch eiland dat parallel aan onze wereld bestond. De hemel was daar wijder, de luchten ruimer. Daar kon je ademen. De aarde was daar van aarde, de stenen van steen. Ooit waren die in de voorlaatste IJstijd uit Scandinavië hierheen geduwd. Vanuit dat eiland dat sinds 1927 geen eiland meer was zouden we de wereld naar onze zin inrichten, een wereld die niet bezoedeld werd door macht, eerzucht of geld. Eerlijker. Waarachtiger. Schoner. Echter.

Het eiland Wieringen, ingekleurd door Harry Jasper. Via Wieringer Eilandmuseum Jan Lont.

Dat kon natuurlijk niet, zeiden ze. En het kon ook niet.

Op Wieringen is Rotgans een heel gewone achternaam en ik leerde er een aantal goed kennen. Toen al kwam ik erachter hoe eiland, vogel en mensen met elkaar verbonden waren. Vissers en boeren gingen in de winter op ganzenjacht, de ‘gangzers’. Dat is Wierings voor iemand die gangst. Een gangzer gangst zoals een visser vist. Nou ja, sommigen deden dat want niet iedereen kon het geduld en de ontbering opbrengen om ze pakken te krijgen. Van alle ganzen is de rotgans misschien de schuwste.

Maar dat waren verhalen uit de oude doos, verhalen van grootvaders. Dan gebeurt er iets met die verhalen. Er sluipt valse romantiek in, potsierlijke zelfvergroting, mankepoterige heroïek.  Maar ik zocht gisteren de echte, een hele ochtend tevergeefs. Zaten ze op het wad? Of misschien op de rijk gedekte tafels van de Wieringermeer? In de zeventiger jaren was de rotgans uiterst zeldzaam. In de jaren negentig namen hun aantallen gestaag weer toe. Ze moesten er zijn, ik had het gecheckt op de waarnemingensite van Natuurvereniging Wierhaven.

Men giste naar oorzaken. Barwolt Ebbinge somt die op in de prachtige monografie De rotgans (Atlas/Contact vogelreeks, Amsterdam 2014). En prikt ze door. De allermerkwaardigste is dat rotganzen aan een boom groeiden:

Uit: John Gerards “Herball”, London, 1657

Die hield lang stand. Linnaeus nog gaf in de 18^e eeuw de rotgans de naam Branta bernicla, zwarte gans uit een eendenmossel.  Die naam wordt nog steeds gebruikt. Zou hij die mythe nou echt geloofd hebben? Wees op je hoede, zelfs met wetenschap en vooral als er met Latijn gestrooid wordt. De mythe dat de rotganzen in de jaren dertig Wieringen opeens niet meer bezochten omdat ze in de Goelagarchipel bij de poolcirkel onder de Stalinterreur door hongerige gevangenen werden doodgeknuppeld en opgevroten komt er bij Ebbinge iets genadiger van af. Maar allicht heeft het vooral te maken met de afsluiting van de Zuiderzee.

Aan het eind van zijn studie, dat de neerslag vormt van een levenslang onderzoek naar de rotgans, trekt de bioloog Ebbinge voorzichtig een paar conclusies. Het heeft te maken met het aantal de lemmingen op Taimyr, waar de rotganzen broeden. Met de meeuwen daar, en met de sneeuwuil. Met de poolvos. En met nog een heleboel andere dieren en omstandigheden. Met alles dus. En ja, en ik vrees ook met wat Poetin in z’n kop heeft. Of Jetten. We weten het niet precies.

Maar toen ik die rotganzen gistermiddag eindelijk vond, op dat weilandje achter de dijk bij Vatrop, echte vogels in de echte wereld, hérvond, als een oude vriend, dacht ik: kijk, dat is geluk.