Categorie: Reflecties

Ali Banisadr, Broken Land, 2015

zegt Li:

een pond veren
vliegt niet als
er geen vogel in zit

Bert Schierbeek, De tuinen van Suzhou, 1989

Ali Banisadr, Devine Wind, 2012

GENESIS

Het was de zesde dag. Adam stond klaar.
Hij zag de eiken met hun volle greep
in het niets. Macht is een kwestie van vertakkingen.
Hij had de bergen gezien, opbergruimtes van
alleen maar zichzelf, hoge leegstaande kelders.
En herten. Met poten zo dun als stethoscopen
stonden ze te luisteren aan de borst van de aarde,
en zodra ze iets hoorden, liepen ze weg,
de uitvinding van het pizzicato met zich meenemend,
verten in. Herten.
En hij had de zee gezien, het laden en lossen van drukte,
waar je rustig van werd. En de lege, hetzerige gebaren
van de wind, van kom mee, kom mee, en niemand volgde.
En diepte, afgronden waar je moeilijk van werd. En zwijgen,
want dat deed het allemaal, en te groot zijn.
En toen zei God: en nu jij. Nee, zei Adam.

Herman de Coninck, De hectaren van het geheugen, Proloog, 1985

Het zachtste ter wereld overwint het hardste.

Niet-zijn doordringt wat zonder tussenruimte is.

Ik weet daardoor de kracht van het niet-doen.

De leer zonder woorden,

De kracht van het niet-doen.

Weinigen onder de hemel zijn er aan toe.

Ik citeer hier hoofdstuk XLIII uit de Tau Teh Tsjing uit mijn exemplaar, de vertaling van ir. J. A. Blok (1984). Ik had ook de nieuwste vertaling kunnen geven, die van Kristofer Schipper (2010):

Het allerzachtste ter wereld overwint het allerhardste.

Wat leeg is kan doordringen in wat geen tussenruimte heeft.

Hierdoor weet ik waarom het nietsdoen de voorkeur verdient,

De leer zonder woorden,

Het voordeel van het nietsdoen:

In de hele wereld zijn er zeer weinigen die dit kunnen bereiken,

Wie wil zeuren over de beste vertaling moet dat vooral doen. Water gaat zoals het gaat. Kennis kun je overdragen. Hoe draag je wijsheid over?

Hoe gaat alles vanzelf? Oeps! dacht ik, toen ik die vraag van gisteren teruglas. Die ging over de smienten. Maar natuurlijk ook over alle vogels met trekgedrag. En over mijn verwondering daarover – en mijn gevoel deel uit te maken van bewegingen in de natuur die ontzagwekkend veel groter zijn dan mijn particuliere leventje. De eerste keer dat die vraag hoe gaat alles vanzelf? zich in alle verpletterende eenvoud aan mij voordeed, was toen ik aan het Wad woonde en de miljoenen en miljoenen bewegingen van al die vogels gadesloeg. Dag na dag, eb na vloed, de seizoenen in en uit, jaar na jaar, getijde na getijde. Wat doen die strandlopertjes híer? Wat doen de wulpen dáár? Wat roepen de tureluurtjes? Waarom houden de eidereenden zich elders op? De vraag opende een poort naar een totaal ander dimensie, één die veel belangrijker was dan wat op dat moment persoonlijk voor mij van belang was.

‘Het gaat vanzelf’ betekent vooral: het gaat moeiteloos. Weerstand, tegenstand wordt harmonieus opgelost omdat er een harmonie is die groter is dan het individuele belang. Je kunt ook zeggen dat ego geen rol speelt. Er is geen Super Smient. Vergelijk daar de ontmoeting gisteren tussen de president van Oekraïne en die van de Verenigde Staten eens mee.

Hoeveel wonderlijker dan die der smienten is de werkelijkheid van de mensen. Wu wei, dacht ik steeds maar toen deze horror tot mij kwam. Wu wei.

Beeld: Laura Groenhart, landschap van de ziel, 2013

Ik houd erg van gedichten. Ik houd ook erg van deze lage landen bij de zee. Maar nu dit weer: vanaf deze week zal de eretitel ‘Dichter des Vaderlands’ worden vervangen door ‘Dichter der Nederlanden’. Had ik dan een vaderland?

Toen Gerrit Komrij (1944-2012) in het jaar 2000 van onze jaartelling deze titel aanvaardde was ik bedacht op ironie. Met die stijlfiguur gevoelde ik mij wel thuis dus ik sloeg er onbekommerd verder geen acht op. Komrij ’s vaderland kon voor mijn part ook het mijne zijn: “Er is een fabeldier dat ‘Komrij’ heet, / een wonderlijke naam voor zoiets aardigs / ( . . . )  / Hij is een hond, niets meer. Zijn hele leven / zal hij een wezen zijn ‘dat steeds begrijpt’. / Alleen diep in de nacht jankt hij soms even, / daar een geheime pijn zijn strot toeknijpt.” Kijk, zo’n dichter die ook zichzelf op de korrel neemt, die mag ironisch spreken namens mij. Terwijl er héél veel dingen nu net niet namens mij gedaan of gezegd mogen worden. Maar ik beperk mij nu even tot de poëzie.

Het lachen is mij op het vlak van de ironie wel vergaan. Kom nou niet aan met ‘dat is de tol van de democratisering van het poëtisch instrumentarium’, want voordat we er erg in hebben zitten we dan in een dobberend debat over de culturele elite. Daar is geen enkel land mee te bezeilen. Satirici klagen steen en been dat de huidige politici hen het brood uit de mond stoten: het clowneske van hun gedrag is dermate geprofessionaliseerd dat een parodie het niet háált bij het origineel

.

Het epitheton des Vaderlands vervangen door der Nederlanden laat misschien zien dat het de huidige dichteres Babs Gons (én met haar de Fotograaf, Theoloog, Componist, Denker, Stripmaker der Nederlanden) ernst is. Weg met die ironie! Oprekken die grenzen! Inclusiviteit! Ik vraag mij af of het helpt. Zolang er staatsgrenzen in het geding zijn blijft het aanmodderen, of je moet al politiek willen bedrijven. Maar volgens mij is dat nou net ironie in ’t kwadraat.

Ik liep in mijn geheugen de dichters na die mij lief zijn. Van wie heugde mij nog een gedicht waarvan ik het gevoel had dat dat iets zei over deze lage landen bij de zee, waar ik toch intens van houd en waarvan ik de taal nu al aardig spreek? Natuurlijk gaat het dan om het landschap van de ziel. Ik kwam op deze:

D E   V O O R P O S T

Mijn belegerd leven lijkt soms een voorloopige

Vestiging voor een toekomstig rijk;

Ik moet het houden, doe vaak wanhopige

Pogingen om ontijdig op te breken,

Als ik lijd aan ’t heimwee naar de zalige streken

Die ik verdedig en zelf nooit bereik.

J. J. Slauerhoff, Serenade, 1930

HEMEL

Hiermee had ik moeten beginnen: de hemel.
Een raam zonder vensterbank, kozijn of ruiten.
Een opening en niets daarbuiten,
maar wijd open.

Ik hoef niet te wachten op een heldere nacht,
noch mijn hoofd in de nek te leggen,
om de hemel te beschouwen.
Hij is achter de rug, bij de hand en op de oogleden.
De hemel omwindt me strak
en tilt me van onderen op.

Zelfs de hoogste bergen
zijn niet dichter bij de hemel
dan de diepste dalen.
Op geen enkele plaats is meer hemel
dan op enige andere.
De hemel drukt even absoluut
op een wolk als op een graf.
De mol kan zich even hemels voelen
als de uil die zijn vleugels wiegt.
Een ding dat in de afgrond valt
valt van hemel in hemel.

Korrelige en rotsachtige,
vloeibare, vlammende en vluchtige
lappen hemel, kruimels hemel,
vlagen hemel, stapels.
De hemel is alomtegenwoordig
zelfs in het onderhuidse duister.
Ik neem hemel op, scheid hemel af.
Ik ben een val in een val,
een bewoonde bewoner
een omhelsde omhelzing,
een vraag in antwoord op een vraag.

De scheiding tussen aarde en hemel
is niet de juiste manier
om aan dit geheel te denken.
Ik kan er alleen mee overleven
op een preciezer adres
dat sneller is te vinden,
als ik gezocht zou worden.
Mijn bijzondere kenmerken zijn
geestdrift en vertwijfeling.

Wisława Szymborska, Einde en begin, 1993

PSALM

O, hoe gebrekkig sluiten de grenzen van de mensenstaten!
Hoeveel wolken drijven straffeloos over,
hoeveel woestijnzand sijpelt niet van land tot land
hoeveel steentjes rollen in provocerende sprongetjes
bergafwaarts naar vreemde landouwen.

Moet ik hier elke vogel noemen, zeggen hoe hij vliegt
of uitgerekend neerstrijkt op de slagboom aan de grens
al is het maar een mus –zijn staart hangt buitenslands,
terwijl zijn snavel thuis is. En stilzitten is er niet bij!

Van de ontelbare insecten beperk ik me tot de mier
die zich tussen de linker- en de rechterschoen van de grenswacht
niet geroepen voelt te antwoorden op diens ‘waarvandaan? waarheen?’

Ach, als je heel die chaos precies kon overzien,
op alle continenten tegelijk!
Smokkelt de liguster van de overkant niet net
blaadje nummer honderdduizend over de rivier?
Wie anders dan de inktvis met zijn brutaal lange armen
schendt de heilige zone van de territoriale wateren?

Kunnen we eigenlijk wel van enige orde spreken,
als zelfs de sterren niet uit elkaar te schuiven zijn
en we dus nooit zullen weten welke voor wie schijnt?

En dan nog dat verfoeilijke neerdalen van mist overal!
En dat stuiven van de steppe waar je ook maar kijkt.
alsof hij nergens recht doormidden wordt gesneden!
En die stemmen die op gedienstige luchtgolven weerklinken:
dat gepiep dat om iets roept, gepruttel dat niets betekent!

Waarlijk vreemd vermag alleen te zijn wat menselijk is,
De rest is gemengd bos, mollenwerk, wind.

Wisława Szymborska, Grote getallen (1976)

Op de foto: het verwoeste spoorknooppunt Lyman, in het oosten van het net niet bezet Oekraïne / Jelle Krings, de Volkskrant, 24 februari 2025

Het is vandaag precies drie jaar geleden dat Poetin zijn immense oorlogsmachine bevel gaf middels ‘een speciale militaire operatie’ onrechtmatig beslag te leggen op Oekraïne. Van wat er daarna aan wreedheden volgde heeft iedereen kennis kunnen nemen. Wie zijn oren en ogen nog niet gesloten heeft kan dat nog iedere dag.

Mijn persoonlijke verbijstering had wel zo ongeveer het einde bereikt, dacht ik, terwijl ik aan de linkerhorizon de monsterlijkheden zich zag op stapelen en aan de rechterhorizon murwheid nageijld zag worden door domme onverschilligheid, opzettelijke ongeïnformeerdheid en laffe besluiteloosheid. Maar het kan nog erger. Nu Trump zich er persoonlijk mee bemoeit wordt iedereen geacht het onvoorstelbare te zien als ‘normaal’ en de uitkomst van het krankzinnig oorlogsgeweld als een ‘deal’. Trump en zijn hofhouding van hielenlikkers en paladijnen doen geen enkele moeite een schijn van menselijkheid op te houden. You Get What You See.

De fotojournalist Jelle Krings reist al een aantal jaren mee met de trein die oorlogsslachtoffers van het oostelijk front in de Donbas naar een veiliger plaats vervoert, station Vrede. En omgekeerd weer soldaten naar het front brengt, station Oorlog. ‘Iron People’, worden de mensen genoemd die dit doen. Heen en weer. Heen en weer. Al drie jaar lang. Zijn foto’s en zijn verhaal vertellen over die trein.

Bij een verjaardag hoort taart. Drie kaarsjes. Feest. Een bloemetje. Een gedicht. Maar ik wist er geen meer te schrijven. Tot mijn grote spijt weet ik niets van de Oekraïense poëzie. Waar putten mensen in de grimmigste duisternis nog hoop uit? Wat kan hén nog hoop geven?

Mij schoot het gedicht VERJAARDAG van de Poolse dichteres Wisława Szymborska (1923-2012) te binnen. Dat gaat over de onbevattelijke kracht in de natuur: ‘van bloempjes en blaadjes en steel, blind in de weer, / één keer in de ruimte, als nooit eerder, nooit meer, maar minachtend nauwkeurig, neerbuigend zo teer.’ Het is te vinden in de bundel In elk geval (1972).

Een natuurgedichtje als troost? Ongeïnformeerdheid is wat mij betreft een kapitale zonde. Lees het levensverhaal van Szymborska. Duik in de geschiedenis van Polen. Besef waar je in 1972 maar beter je mond over kon houden. Bedenk waar je in het huidige Rusland maar beter je mond over kunt houden. Of in het huidige Amerika. Bedenk wat er met mensen gebeurt die dankbaar hun hoop mogen stellen in wat De Grote Leider voor Waarheid houdt. Maar dan ook alleen dát mogen geloven.

Te weinig.

Eén leven is te weinig.

Twee keer zou ik willen leven op deze droevige planeet …

Czesław Miłosz (1911-2004)

Foto kraanvogels: Vincent Munier

Aristoteles dacht nog dat zwaluwen in het najaar in winterslaap onder in vijvers onderdoken: waar anders, je zag ze toch niet? Daarna gebeurde er een allemachtig lange tijd niet zo gek veel in de vogelkunde op het vlak van de vogeltrek. Ja, naar de maan, dat zou kunnen. Pas aan het begin van de 19^e eeuw ontdekte een Duitser dat de ooievaar die hij zojuist had geschoten al door een andere jager was geraakt. De pijl die het beest doorboorde bleek van Afrikaanse herkomst. Rare theorieën waren daarmee ook lek geschoten. Maar hoe zat het nou?

Pas aan het begin van de twintigste eeuw kwam er beweging in het vogeltrekonderzoek. Dat was een lange weg. Met het ringen van vogels werden aanvankelijk povere resultaten geboekt: vind zo’n ringetje maar eens terug. De kleurringen aan het eind van de vorige eeuw maakten het mogelijk met een goede kijker snel en eenduidig af te lezen waar een vogel vandaan kwam. Met zendertjes en geolocators is nu de precieze route van een individuele vogel te volgen. Nog maar sinds kort is er een leerstoel Trekvogelecologie aan de RUG. Die nieuwe tak van wetenschap maakt duidelijk dat op deze kwetsbare planeet alles met alles verbonden is. Voedselschaarste, of – overvloed elders heeft directe gevolgen voor de vogelstand hier. Klimaatverandering kun je ook in beeld brengen door naar het wel en wee van vogels te kijken. Onvermijdelijk moeten we dan ook naar onszelf kijken.

Het aller-, allernieuwste is de kraanvogelradar. Daarmee kan tot op zekere hoogte voorspeld worden welk route de kraanvogels volgen als ze deze weken van Zuid-Europa naar Scandinavië trekken. Vanwege windkracht en windrichting zullen er tienduizenden, mogelijk honderdduizend kraanvogels dit weekend in het oosten van het land te volgen zijn. Wat je noemt: spectaculair.

Nu wil ik die radar niet meteen afdoen als een populariserend speeltje van Wageningen University & Research. Er gaat veel onderzoek onder schuil. Maar het gebruik van die kennis leidt niet altijd tot heilzame ontwikkelingen. Van mij mag iedereen vrijelijk van dit ongelofelijke fenomeen genieten.  Maar naast alles wat we te weten kunnen komen over deze majestueuze vogel triggert die radar ook menselijke eigenschappen die die mensen beter zou kunnen leren bedwingen: Succes Verzekerd! A Unique Experience! Alombeschikbaarheid! Nooit Lag De Natuur Zo Onder Handbereik!

Moet ik nou de dag zo somberend beginnen? Luister, vanochtend nog in de schemering, hoorde ik een merel hier in de parkrand zijn hele repertoire uitproberen. Wat een componist. De blaadjes lopen al uit, overal staat de hazelaar in bloei – die merel weet van de lente. Maar wat weet ik van die merel als ik zijn zingen niet versta?