Dat het in Belém op de COP30 maar niet lukt om tot een slotakkoord te geraken dat voor iedereen acceptabel is, komt niet door de olifant in de kamer. Iedereen weet immers dat het om de fossiele brandstoffen gaat. Met een flauw grapje: laat de olie eruit lopen, vouw de fant op en berg ‘m goed op in de la van Niet Zulke Goeie Experimenten der Mensheid. Zet daarna de ramen open en kijk wat voor weer we hebben.
Ook het probleem hoe de energietransitie te betalen kan in een handomdraai worden opgelost. Wat te denken van die $ 1000 miljard die Elon Musk door de aandeelhouders in het vooruitzicht wordt gesteld als hij erin slaagt zo ongeveer iedere aardbewoner een elektrische Tesla aan te smeren?
Ik weet ook nog wel andere potjes. Het kan Gustav Klimt dat schilderijtje van mevrouw Lederer nooit 204 miljoen euro aan verfspullen hebben gekost. Of Da Vinci meer dan het dubbele voor de Salvator Mundi. Heeft dat schilderij trouwens de wereld al gered? ’t Is zelfs de vraag of de koper zich niet met een goedgelijkende nepperd bij de neus heeft laten nemen. Maar ja, getuige de koopzieke gekte rondom een in goud vervaardigde kakdoos, een met ducttape opgeplakte banaan of een zelfshreddende reproductie van een ordinaire muurschildering, is het hoogtepunt op de kunstmarkt nog lang niet in zicht.
Als je er even voor gaat zitten doorzie je al snel de drogredelijkheid van geldgebrek. Alleen al in Nederland wordt er met Oud & Nieuw vermoedelijk aanzienlijk meer dan 100 miljoen aan vuurwerk de lucht in geschoten. Om nog maar te zwijgen over wat het kost om al de rotzooi die het geeft op te ruimen. Wat te denken van de statelijke actoren die dagelijks hetzelfde doen, maar dan in miljarden, met aanzienlijk meer schade en leed tot gevolg?
Ik zwijg ook maar van die tienduizenden containers met rommel die dagelijks op mammoetschepen over alle oceanen wordt versleept, louter en alleen om hier als ‘Ondeugdelijk’ gestempeld te worden aleer die dagelijkse troep de vuilverbranding in wordt gekieperd. Geldverspilling? Hou d’r over op.
Er zijn nog steeds lieden die economische groei voor hetzelfde houden als het heil der mensheid. Je kunt er zelfs een Nobelprijs voor krijgen als je groei bepleit. Dat las ik tenminste vanmorgen in een overigens verder nogal kritische krant. Joel Mokyr heeft uitgevogeld dat de Industriële Revolutie met een fossiel vliegwiel in West-Europa kon worden aangejaagd doordat men anders ging dénken over technologie en vooruitgang. Goh.
Zonder zijn werk gelezen te hebben is het natuurlijk wel erg gemakkelijk om Mokyr even als een rotje of cobra af te schieten. Het is hem natuurlijk om allerlei (markt- en andere) mechanismen te doen en die doorgrond ik als in dit vakgebied zeer laaggeschoolde niet. Maar zoveel snap ik dan toch nog wel van de economie dat dat geen exacte wetenschap is, óók niet voor een econoom.De economie gehoorzaamt niet aan natuurwetten.
Om een klimaatcatastrofe te voorkomen moeten we niet alleen af van de olie, we moeten vooral af van het idee dat die fossiele brandstoffen onze welvaart en geluk aanjagen. Maar daarover heeft Mokyr naar ik begrijp dan (nog) niet nagedacht.
Ik houd het voor oliedom als je bij het berekenen van de economische prijs de nabije en toekomstige schade bij het gebruik van fossiele brandstoffen niet verdisconteert. De natuur, en het leven, zelf is geen markt. Liever naïef dan oliedom.
Beeld: Richard Mosse
Vandaag is de slotdag van de klimaattop COP30. Belém is ver weg. Mij is geen oordeel gevraagd. Toch gaat het mij aan. Het gaat iedereen aan.
In een interview met de Ierse filmmaker Richard Mosse herkende ik het verscheurende dilemma dat ook iedere oorlogsfotograaf kent: registeren of hulp bieden? Documenteren of partij kiezen? Mooie plaatjes schieten of actie voeren?
“[De film] Broken Spectre is meer zelfreflectief dan Mosses eerdere werken. Daarvoor dankt hij het toeval. „We reden maandenlang door de wrakstukken van een ecologische oorlog en toch had ik nog steeds niet het gevoel dat ik echt de frontlinie en de breuklijnen van deze ecocide had bereikt.” Toen zag hij op Instagram een bericht van milieuactivist Adneia, een vrouw van het Yanomamivolk die aandacht vroeg voor het feit dat haar dorp elke nacht door goudzoekers werd aangevallen, die hun rivieren met kwik vergiftigen.
Toen er een vaccin kwam tegen Covid zocht hij haar op. In een van de meest kernachtige scènes van de film doet zij in volle oorlogsuitrusting haar verhaal. Mosse: „Zij had heel goed in de gaten hoe ze ons kon gebruiken om haar boodschap te verspreiden. En ze spreekt mij daar ook op aan. Midden in haar betoog vraagt ze wie ik ben, een witte man die een vliegtuig heeft gehuurd om daar te komen. En ze zegt: ‘Sta daar niet alleen maar met je camera. Ik heb me niet voor niets in vol ornaat uitgedost. Doe iets met wat ik zeg. Breng mijn boodschap naar de wereld.’”
Richard Mosse vóór de projectie van zijn documentaire film Broken Spectre
In ‘Broken Spectre’, onderdeel van de expositie ‘Getekend, de natuur’ maakt Richard Mosse met militaire en industriële cameratechnologie zichtbaar hoe immens de schaal van de vernietiging van het Amazonegebied is: „Ik wil fotografie tegen zichzelf gebruiken.”
Broken Spectre. Te zien in het Centraal Museum als onderdeel van de tentoonstelling ‘Getekend, de natuur’ tot 29 maart 2026. De film duurt 67 minuten en wordt vier keer per dag vertoond. Voor meer informatie https://www.centraalmuseum.nl/nl/nu-te-zien/tentoonstellingen/annex-richard-mosse
Edward S. Curtis, The North American Indian. 1907-1930 [TASCHEN 1997] Mijn exemplaar (met alleen de foto’s) kostte ongeveer € 20.
Toen ik een jaar of negen was ontdekte ik in de toen pas geopende Openbare Bibliotheek de boeken over Arendsoog en Witte Veder. Dat was me wat! Met mijn schoolvriendje Riny sloop ik spoorzoekend door de bosjes achter camping ‘Land uit zee’, geen takje zou kraken onder onze kousenvoeten. Mocassins hadden we niet, en die durfden we ook niet aan onze moeders te vragen. Richting Arizona was het nog een heel eind. Wij droomden van paarden. Het Amazonewoud was nog verder weg van de droomloze akkers met hun gerationaliseerde suikerbieten en kostenefficiënte aardappels.
Wanneer het besef indaalde dat die beelden van het leven van indianen niet klopten weet ik niet meer precies maar ze kwamen weer bovendrijven toen ik kennismaakte met de ‘nobele wilden’ van Rousseau. Het probleem van een veronderstelde natuurstaat waarin mensen in harmonie met de natuur leefden en een liederlijke beschaving die dat bederfelijk in de weg stond kwam nog weer later. Dat had Rousseau helemaal niet gezegd, bleek nog weer later, hoe triomfantelijk Rutger Bregman dat recent ook nog beweerde. Dat van die wolf van Hobbes zal dan ook wel niet kloppen, al lijkt mij dat accurater. Wat dan wel weer erg beledigend is voor de wolven. Ik wil maar zeggen, het blijft behelpen met beelden.
Afgelopen week borrelde dit alles op toen ik gisteren die foto’s van Sebastião Salgado bekeek. Het verwijt dat hem wel wordt gemaakt is dat zijn foto’s te esthetiserend zijn. Het is allemaal te mooi om waar te zijn. Of gaat het hier om een gelikte manipulatie van sentimenten? Een door iedereen gedeelde droom van vrijheid en waardigheid in een overvloedige natuur, kortheidshalve: het paradijs? Wat zien die deelnemers van COP30 bij het bekijken van Salgado’s foto’s als zij deze week besluiten moeten nemen die ook en vooral het lot bepalen van al die Zuid-Amerikaanse bewoners van de Amazonewouden?
Een vergelijkbare verwijt van estheticisme trof Salgado’s verre voorganger, Edward S. Curtis. Salgado moet het werk van Curtis hebben gekend: de overeenkomsten zijn groot, niet alleen de artistieke.
Van Curtis had ik graag een biografie gelezen. Als die nog eens geschreven wordt dan het liefst graag door een niet-Amerikaan, anders dreigt er maar geschiedvervalsing. De visie achter How The West Was Won doet het goed op het heilige doek van Hollywood maar misstaat bepaald in serieuze studies over de geschiedenis van Noord-Amerika en de oorspronkelijke bewoners. Of haar kolonisten vanaf 1492. Of haar huidige bewoners. Daar kwam ik wel achter toen ik op latere leeftijd bijvoorbeeld John Williams’ Butcher’s Crossing (1960) las. Of Dee Brown’s Bury my heart at Wounded Knee (1970).
Toen Curtis in 1952 in armoedige omstandigheden overleed liet hij meer dan 40.000 negatieven achter en 10.000 indianenliedjes en liederen. En de digitale camera of handzame recorder bestonden niet toen Curtis aan zijn ‘project’ begon. Alle hem bekende indianenvolkeren had hij bezocht. Van 75 talen en dialecten had hij de basisbeginselen genoteerd. Ontelbare verhalen, mythisch zowel als historisch had hij opgetekend. Het is van een onvoorstelbare rijkdom.
1952, hij was 84, zijn werk lag te verstoffen. De New York Times wijdde 76 woorden aan zijn leven en zijn verdiensten. “Mr. Curtis was also known as a photographer.” De Koude Oorlog breekt dat jaar uit met de eerste waterstofbom. Hier te lande worden de Efteling en Madurodam geopend. De eerste Donald Duck wordt verspreid als bijlage bij de Margriet. Dat wordt een groot succes.
En het lot van de Noord-Amerikaanse indianen anno 2025? Voorzover ze nog leven doen ze dat in ‘reservaten’. Daar wou ik het vanmorgen maar bij laten.
Edward Sheriff Curtis (1868-1952), zelfportret. 1899
Alle 20 delen van Curtis’ monumentale The North American Indian, bij Swan Auction in 2012 afgehamerd op $ 1,44 miljoen
Foto: Sebastião Salgado (1944-2025)
Op de website van de klimaatconferentie in Belém is een hoop te vinden over wat daar allemaal gebeurt (https://unfccc.int/cop30). Vrijdag moet het klaar zijn. Dan wordt iets van een slotverklaring verwacht. Drie observaties temperen mijn geestdrift.
De VS waren allicht uitgenodigd maar die komen niet.. Ze doen daar niet aan klimaat, zeggen ze. Dat is niet best. Nog erger is dat het Amerikaanse leger nu opzichtig voor de kust van Venezuela uit zijn neus loopt te bloeden. Maar het gaat natuurlijk om de olie. Dat is oliedom. En daar bootjes naar de kelder jagen is ook nog eens misdadig.
Daarnaast waren er ook mensen niet uitgenodigd en die komen nu toch. Met duizenden en duizenden protesteren de volkeren die diep in het immense Amazonegebied leven: hoor ons! Gelukkig haalt dat nu internationaal de aandacht. Omdat ze van die grappige veertjes dragen? Hmm. . . . , en die gemaatpakte lobbyisten van bijvoorbeeld Shell kregen wel een kaartje? Hmmm.
En dan zijn er ook nog mensen die niet uitgenodigd zijn en die ook beslist niet zouden komen als ze dat wel waren. Als je op het hoogste niveau deelneemt aan de conferentie krijg je plaatjes van hen zien. Iedere plenaire vergadering op het hoogste niveau wordt geopend met een fotomontage van de legendarische Braziliaanse fotograaf Sebastião Salgado, met beelden van mensen uit het Amazonegebied. Deze bijvoorbeeld:
Aan de boeg van de kano vist Bahahai, vóór zijn broers Tiau (ook met een vis) en Hugi, zijn moeder Xiriaki en zijn vader Ikiji. | Foto: Sebastião Salgado
Mooie plaatjes hoor, daar wil ik niks van zeggen. Ik vond er nog veel meer van het volk van de Suruwaha, in het Zuidwesten van Brazilië : https://viladeutopia.com.br/fortes-livre-e-suicidas-sebastiao-salgado-fotografa-os-suruwaha-na-amazonia/. Ik voel ongemak als ik door die foto’s scrol. Lompheid en gêne. Verwarring. Het lijkt wel een verliefdheid waar die Suruwaha niks van willen weten, van de verliefdheid niet en van mij niet.
Het punt is dat die mensen dus helemaal geen contact met ‘de buitenwereld’ willen, ook niet met mij. Ze zijn als de dood dat het gedaan met ze is als ze dat wel doen. Terecht. Dat is hartverscheurend terecht. Kijk bijvoorbeeld maar naar het lot van de Noord-Amerikaanse indianen. Of naar dat van al die andere indigenous people.
Er zijn nog zo’n tweehonderd volkeren net als de Suruwaha. ’t Was laatst ook nog in het nieuws. Survival International, een organisatie die zich inzet voor de rechten van deze volkeren, rapporteerde dat en alle media namen dat over.
Op de COP30 kunnen partijen in Belém afspraken maken over wat er gedaan moet worden om het leven op deze planeet niet aan moedwillige onverschilligheid ten onder te laten gaan. Dat is al lastig. Maar rekening houden met wie geen partij is, of wil zijn: dat is het moeilijkste.
Louis Armstrong | foto Art Kane
I see trees of green
Red roses too
I see them bloom
For me and you
And I think to myself
What a wonderful world
I see skies of blue
And clouds of white
The bright blessed day
The dark sacred night
And I think to myself
What a wonderful world
The colors of the rainbow
So pretty in the sky
Are also on the faces
Of people going by
I see friends shaking hands
Saying, “How do you do?”
They’re really saying
I love you
I hear babies cry
I watch them grow
They’ll learn much more
Than I’ll ever know
And I think to myself
What a wonderful world
Yes, I think to myself
What a wonderful world
Ooh, yes
I e re f gr n
e o e oo
I s e the o m
For me u
A I I t my f
at a o d ful d
e s I s o lu e
c o s f w t
T e br t les e ay
T e rk s c e ni t
d I in t my
at a o d ful d
e o or o t e in w
So et y I e s y
A a o o t e s
f e p e go g y
I e ri s s I g ds
a I , ” ow do ?”
re r y a g
I y
he r b es ry
w h em ow
T y’ l ear mo e
an w
d f
on f l d
k t lf
t a
Ooh
‘Porongaço dos Povos da Floresta’; rubbertappers met hun traditionele lampen demonstreren bij COP30 in Belém
Wie waren dat? Waar kwamen ze vandaan? Waarom hadden ze zo’n lamp op hun hoofd vastgemaakt? Wat betekende dat handgebaar?
De gedachtenlijn loopt via rubber, rubbertappersactivisme, Chico Mendes naar Instituto Chico Mendes de Conservação da Biodiversidade (ICMBio). Geef mij een licht.
Wat, zo rees bij mij de gedachte, weten die Braziliaanse demonstranten van de sociaal-economische en ecologische geschiedenis van Nederland vanaf het midden van de negentiende eeuw? Begrijpen die een rode zakdoek? Een omgekeerde vlag?
En dan moeten ze elkaar nog leren begrijpen.
Geef mij een licht. Geef ieder licht.
Uit de vorige les: “Waar is mijn vis?” in het Yanomamö
Deze les draaien we het om: nu moet jij hem in het Yanomamö vertellen wat jij in het regenwoud komt doen.
Ga in elk geval in op de onderwerpen
Tip: Let ook op non-verbale signalen!
Succes!
COP 30 Belém, Brazilië
Blablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablabla
Het Groene Hart, de Grote Ontginning
Met de twee jongste kleindochters reden we naar Oudewater. Daar zouden we hun hardwerkende vader treffen, in het stadscafé een hapje eten en daarna met kinderbedtijd weer terug zijn in Amsterdam. Niks bijzonders, wel erg leuk. Nee, geen bezoek aan de Heksenwaag, moesten we thuis spijtig vaststellen, die is dicht in het winterseizoen. Jammer! Dat van die verketterij vonden ze maar een raar verhaal, maar dat met die waag snapten ze direct. Goeie truc! En dan een ‘Certificaat van Weginghe’? Hmmm, zij zouden best wel willen kunnen blijven heksen.
Bij Breukelen sloegen we van de A2 af. Bij Kockengen zit je dan al in het Groene Hart. Geen idee waar het vandaan kwam maar nog voor we Woerden inreden verzuchtte Evi (7) ‘waarom hebben de boeren zoveel land?’ Daar vroeg ze me wat. Ik was verbouwereerd. Was ze nu al verveeld van het toch heus niet zo lange autoritje? Of verkende ze de contouren van de Agrarfrage?
De omleidingen door het industriegebied rond Woerden vroegen alles van mijn stuurmanskunst. Ik hakkelde van alles tussen het richting aangeven, voorsorteren, afslaan, terugschakelen, remmen, weer gas geven door. Met ‘dat is nu eenmaal zo’ liet zij zich niet afschepen, dat snapte ik ook wel, maar uitleggen dat ‘Kockengen’, waar we net doorheen waren gekomen, van ‘Cocagne’ komt, Luilekkerland dus, een sprookjesland, waarmee de machthebbers in de middeleeuwen, nou ja, de graven en de bisschop, de koning, ook goed, heel lang geleden dus, eenvoudige lieden, dus mensen als jij en ik, zo gek hadden gekregen de wildernis, die bestond toen nog, jeumig wat een wildernis! te ontginnen, dat is iets met trekkers, met machines, maar zij moesten dat dan met hun blote handen doen snap je, heel misschien met een paard, als ze geluk hadden, maar dat hadden ze bijna nooit, en dán mochten ze zelf een stukje land houden, zodat er nu veel boeren zijn, nou ja, hoeveel eigenlijk? in elk geval, al dat land is nu van die boeren, viel niet mee. ‘En van wie zijn al die koeien dan?’
Zucht. Van mij. Nu het stikstofprobleem nog.
We kwamen nog voor donker in Oudewater en dwaalden rond langs de grachtjes. Het stadscafé bleek zo ongeveer tegenover de Heksenwaag. Maar die was dus dicht. Tegen die tijd was ze haar vraag al lang vergeten. Het werd een genoeglijk etentje.
Toen we naar huis reden bleef het vraagstuk bij mij maar malen, als slecht verteerde kost. Jammer dat die Heksenwaag dicht was hè? Mwa. Ik hield maar voor me dat ik daar graag een paar verantwoordelijke bewindslieden op had gezet. En wat er bij afwezigheid van politiek gewicht dan op dat certificaat had moeten staan. Maar zo eenvoudig is het allemaal niet. En verketteren? Daar heeft ook helemaal niemand iets aan. Zelfs niet als ze sprookjes vertellen. ’t Zal mij benieuwen wanneer ze daar in Den Haag eindelijk eens achter zijn.
