Categorie: Reflecties

Beeld: Richard Mosse

Vandaag is de slotdag van de klimaattop COP30. Belém is ver weg. Mij is geen oordeel gevraagd. Toch gaat het mij aan. Het gaat iedereen aan.

In een interview met de Ierse filmmaker Richard Mosse herkende ik het verscheurende dilemma dat ook iedere oorlogsfotograaf kent: registeren of hulp bieden? Documenteren of partij kiezen? Mooie plaatjes schieten of actie voeren?

“[De film]  Broken Spectre is meer zelfreflectief dan Mosses eerdere werken. Daarvoor dankt hij het toeval. „We reden maandenlang door de wrakstukken van een ecologische oorlog en toch had ik nog steeds niet het gevoel dat ik echt de frontlinie en de breuklijnen van deze ecocide had bereikt.” Toen zag hij op Instagram een bericht van milieuactivist Adneia, een vrouw van het Yanomamivolk die aandacht vroeg voor het feit dat haar dorp elke nacht door goudzoekers werd aangevallen, die hun rivieren met kwik vergiftigen.

Toen er een vaccin kwam tegen Covid zocht hij haar op. In een van de meest kernachtige scènes van de film doet zij in volle oorlogsuitrusting haar verhaal. Mosse: „Zij had heel goed in de gaten hoe ze ons kon gebruiken om haar boodschap te verspreiden. En ze spreekt mij daar ook op aan. Midden in haar betoog vraagt ze wie ik ben, een witte man die een vliegtuig heeft gehuurd om daar te komen. En ze zegt: ‘Sta daar niet alleen maar met je camera. Ik heb me niet voor niets in vol ornaat uitgedost. Doe iets met wat ik zeg. Breng mijn boodschap naar de wereld.’”

https://www.nrc.nl/nieuws/2025/10/09/richard-mosse-filmde-de-vernietiging-van-het-amazonegebied-met-dezelfde-cameras-die-bepalen-waar-gekapt-moet-worden-a4909031

Richard Mosse vóór de projectie van zijn documentaire film Broken Spectre

In ‘Broken Spectre’, onderdeel van de expositie ‘Getekend, de natuur’ maakt Richard Mosse met militaire en industriële cameratechnologie zichtbaar hoe immens de schaal van de vernietiging van het Amazonegebied is: „Ik wil fotografie tegen zichzelf gebruiken.”

Broken Spectre. Te zien in het Centraal Museum als onderdeel van de tentoonstelling ‘Getekend, de natuur’ tot 29 maart 2026. De film duurt 67 minuten en wordt vier keer per dag vertoond. Voor meer informatie https://www.centraalmuseum.nl/nl/nu-te-zien/tentoonstellingen/annex-richard-mosse

Edward S. Curtis, The North American Indian. 1907-1930 [TASCHEN 1997] Mijn exemplaar (met alleen de foto’s) kostte ongeveer € 20.

Toen ik een jaar of negen was ontdekte ik in de toen pas geopende Openbare Bibliotheek de boeken over Arendsoog en Witte Veder. Dat was me wat! Met mijn schoolvriendje Riny sloop ik spoorzoekend door de bosjes achter camping ‘Land uit zee’, geen takje zou kraken onder onze kousenvoeten. Mocassins hadden we  niet, en die durfden we ook niet aan onze moeders te vragen. Richting Arizona was het nog een heel eind. Wij droomden van paarden. Het Amazonewoud was nog verder weg van de droomloze akkers met hun gerationaliseerde suikerbieten en kostenefficiënte aardappels.

Wanneer het besef indaalde dat die beelden van het leven van indianen niet klopten weet ik niet meer precies maar ze kwamen weer bovendrijven toen ik kennismaakte met de ‘nobele wilden’ van Rousseau. Het probleem van een veronderstelde natuurstaat waarin mensen in harmonie met de natuur leefden en een liederlijke beschaving die dat bederfelijk in de weg stond kwam nog weer later. Dat had Rousseau helemaal niet gezegd, bleek nog weer later, hoe triomfantelijk Rutger Bregman dat recent ook nog beweerde. Dat van die wolf van Hobbes zal dan ook wel niet kloppen, al lijkt mij dat accurater. Wat dan wel weer erg beledigend is voor de wolven. Ik wil maar zeggen, het blijft behelpen met beelden.

Afgelopen week borrelde dit alles op toen ik gisteren die foto’s van Sebastião Salgado bekeek. Het verwijt dat hem wel wordt gemaakt is dat zijn foto’s te esthetiserend zijn. Het is allemaal te mooi om waar te zijn. Of gaat het hier om een gelikte manipulatie van sentimenten? Een door iedereen gedeelde droom van vrijheid en waardigheid in een overvloedige natuur, kortheidshalve: het paradijs? Wat zien die deelnemers van COP30 bij het bekijken van Salgado’s foto’s als zij deze week besluiten moeten nemen die ook en vooral het lot bepalen van al die Zuid-Amerikaanse bewoners van de Amazonewouden?  

Een vergelijkbare verwijt van estheticisme trof Salgado’s verre voorganger, Edward S. Curtis. Salgado moet het werk van Curtis hebben gekend: de overeenkomsten zijn groot, niet alleen de artistieke.

Van Curtis had ik graag een biografie gelezen. Als die nog eens geschreven wordt dan het liefst graag door een niet-Amerikaan, anders dreigt er maar geschiedvervalsing. De visie achter How The West Was Won doet het goed op het heilige doek van Hollywood maar misstaat bepaald in serieuze studies over de geschiedenis van Noord-Amerika en de oorspronkelijke bewoners. Of haar kolonisten vanaf 1492. Of haar huidige bewoners. Daar kwam ik wel achter toen ik op latere leeftijd bijvoorbeeld John Williams’ Butcher’s Crossing (1960) las. Of Dee Brown’s Bury my heart at Wounded Knee (1970).

Toen Curtis in 1952 in armoedige omstandigheden overleed liet hij meer dan 40.000 negatieven achter en 10.000 indianenliedjes en liederen. En de digitale camera of handzame recorder bestonden niet toen Curtis aan zijn ‘project’ begon. Alle hem bekende indianenvolkeren had hij bezocht. Van 75 talen en dialecten had hij de basisbeginselen genoteerd. Ontelbare verhalen, mythisch zowel als historisch had hij opgetekend. Het is van een onvoorstelbare rijkdom.

1952, hij was 84, zijn werk lag te verstoffen. De New York Times wijdde 76 woorden aan zijn leven en zijn verdiensten. “Mr. Curtis was also known as a photographer.” De Koude Oorlog breekt dat jaar uit met de eerste waterstofbom. Hier te lande worden de Efteling en Madurodam geopend. De eerste Donald Duck wordt verspreid als bijlage bij de Margriet. Dat wordt een groot succes.

En het lot van de Noord-Amerikaanse indianen anno 2025? Voorzover ze nog leven doen ze dat in ‘reservaten’. Daar wou ik het vanmorgen maar bij laten.

Edward Sheriff Curtis (1868-1952), zelfportret. 1899

Alle 20 delen van Curtis’  monumentale The North American Indian,  bij Swan Auction in 2012 afgehamerd op $ 1,44 miljoen

Foto: Sebastião Salgado (1944-2025)

Op de website van de klimaatconferentie in Belém is een hoop te vinden over wat daar allemaal gebeurt (https://unfccc.int/cop30). Vrijdag moet het klaar zijn. Dan wordt iets van een slotverklaring verwacht. Drie observaties temperen mijn geestdrift.

De VS waren allicht uitgenodigd maar die komen niet.. Ze doen daar niet aan klimaat, zeggen ze. Dat is niet best. Nog erger is dat het Amerikaanse leger nu opzichtig voor de kust van Venezuela uit zijn neus loopt te bloeden.  Maar het gaat natuurlijk om de olie.  Dat is oliedom. En daar bootjes naar de kelder jagen is ook nog eens misdadig.

Daarnaast waren er ook mensen niet uitgenodigd en die komen nu toch. Met duizenden en duizenden protesteren de volkeren die diep in het immense Amazonegebied leven: hoor ons! Gelukkig haalt dat nu internationaal de aandacht. Omdat ze van die grappige veertjes dragen? Hmm. . . . , en die gemaatpakte lobbyisten van bijvoorbeeld Shell kregen wel een kaartje?  Hmmm.

En dan zijn er ook nog mensen die niet uitgenodigd zijn en die ook beslist niet zouden komen als ze dat wel waren. Als je op het hoogste niveau deelneemt aan de conferentie krijg je plaatjes van hen zien. Iedere plenaire vergadering op het hoogste niveau wordt geopend met een fotomontage van de legendarische Braziliaanse fotograaf Sebastião Salgado, met beelden van mensen uit het Amazonegebied. Deze bijvoorbeeld:

Aan de boeg van de kano vist Bahahai, vóór zijn broers Tiau (ook met een vis) en Hugi, zijn moeder Xiriaki en zijn vader Ikiji. | Foto: Sebastião Salgado

Mooie plaatjes hoor, daar wil ik niks van zeggen. Ik vond er nog veel meer van het volk van de Suruwaha, in het Zuidwesten van Brazilië : https://viladeutopia.com.br/fortes-livre-e-suicidas-sebastiao-salgado-fotografa-os-suruwaha-na-amazonia/. Ik voel ongemak als ik door die foto’s scrol. Lompheid en gêne. Verwarring. Het lijkt wel een verliefdheid waar die Suruwaha niks van willen weten, van de verliefdheid niet en van mij niet.

Het punt is dat die mensen dus helemaal geen contact met ‘de buitenwereld’ willen, ook niet met mij. Ze zijn als de dood dat het gedaan met ze is als ze dat wel doen. Terecht. Dat is hartverscheurend terecht. Kijk bijvoorbeeld maar naar het lot van de Noord-Amerikaanse indianen. Of naar dat van al die andere indigenous people.

Er zijn nog zo’n tweehonderd volkeren net als de Suruwaha. ’t Was laatst ook nog in het nieuws. Survival International, een organisatie die zich inzet voor de rechten van deze volkeren, rapporteerde dat en alle media namen dat over.

Op de COP30 kunnen partijen in Belém afspraken maken over wat er gedaan moet worden om het leven op deze planeet niet aan moedwillige onverschilligheid ten onder te laten gaan.  Dat is al lastig. Maar rekening houden met wie geen partij is, of wil zijn: dat is het moeilijkste.

Louis Armstrong | foto Art Kane

I see trees of green
Red roses too
I see them bloom
For me and you
And I think to myself
What a wonderful world

I see skies of blue
And clouds of white
The bright blessed day
The dark sacred night
And I think to myself
What a wonderful world

The colors of the rainbow
So pretty in the sky
Are also on the faces
Of people going by
I see friends shaking hands
Saying, “How do you do?”
They’re really saying
I love you

I hear babies cry
I watch them grow
They’ll learn much more
Than I’ll ever know
And I think to myself
What a wonderful world
Yes, I think to myself
What a wonderful world
Ooh, yes

I   e  re    f gr  n
 e   o e   oo
I s e the    o m
For me      u
A  I   I   t  my   f
  at a  o d  ful    d

    e s I s o  lu e
    c o  s  f w  t
T e br   t  les e   ay
T e    rk s c e  ni  t
  d I   in  t  my  
  at a  o d  ful     d

  e  o or  o  t e   in  w
So   et y I    e s y
A   a  o o  t e     s
 f  e p e go  g  y
I   e  ri   s s   I g    ds
 a I  , ” ow do       ?”
     re r    y  a  g
I      y 

  he r   b es  ry
  w   h   em  ow
T  y’ l  ear      mo e
  an            w
  d                f
         on   f l     d
           k t     lf
   t a               
Ooh    

‘Porongaço dos Povos da Floresta’; rubbertappers met hun traditionele lampen demonstreren bij COP30 in Belém

Wie waren dat? Waar kwamen ze vandaan? Waarom hadden ze zo’n lamp op hun hoofd vastgemaakt? Wat betekende dat handgebaar?

De gedachtenlijn loopt via rubber, rubbertappersactivisme, Chico Mendes naar Instituto Chico Mendes de Conservação da Biodiversidade (ICMBio). Geef mij een licht.

Wat, zo rees bij mij de gedachte, weten die Braziliaanse demonstranten van de sociaal-economische en ecologische geschiedenis van Nederland vanaf het midden van de negentiende eeuw? Begrijpen die een rode zakdoek? Een omgekeerde vlag?

En dan moeten ze elkaar nog leren begrijpen.

Geef mij een licht. Geef ieder licht.

Uit de vorige les: “Waar is mijn vis?” in het Yanomamö

COP 30 Belém, Brazilië

Blablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablalablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablablabla

Het Groene Hart, de Grote Ontginning

Met de twee jongste kleindochters reden we naar Oudewater. Daar zouden we hun hardwerkende vader treffen, in het stadscafé een hapje eten en daarna met kinderbedtijd weer terug zijn in Amsterdam. Niks bijzonders, wel erg leuk. Nee, geen bezoek aan de Heksenwaag, moesten we thuis spijtig vaststellen, die is dicht in het winterseizoen. Jammer! Dat van die verketterij vonden ze maar een raar verhaal, maar dat met die waag snapten ze direct. Goeie truc! En dan een ‘Certificaat van Weginghe’? Hmmm, zij zouden best wel willen kunnen blijven heksen.

Bij Breukelen sloegen we van de A2 af. Bij Kockengen zit je dan al in het Groene Hart. Geen idee waar het vandaan kwam maar nog voor we Woerden inreden verzuchtte Evi (7) ‘waarom hebben de boeren zoveel land?’ Daar vroeg ze me wat. Ik was verbouwereerd. Was ze nu al verveeld van het toch heus niet zo lange autoritje? Of verkende ze de contouren van de Agrarfrage?

De omleidingen door het industriegebied rond Woerden vroegen alles van mijn stuurmanskunst. Ik hakkelde van alles tussen het richting aangeven, voorsorteren, afslaan, terugschakelen, remmen, weer gas geven door. Met ‘dat is nu eenmaal zo’ liet zij zich niet afschepen, dat snapte ik ook wel, maar uitleggen dat ‘Kockengen’, waar we net doorheen waren gekomen, van ‘Cocagne’ komt, Luilekkerland dus, een sprookjesland, waarmee de machthebbers in de middeleeuwen, nou ja, de graven en de bisschop, de koning, ook goed, heel lang geleden dus, eenvoudige lieden, dus mensen als jij en ik, zo gek hadden gekregen de wildernis, die bestond toen nog, jeumig wat een wildernis! te ontginnen, dat is iets met trekkers, met machines, maar zij moesten dat dan met hun blote handen doen snap je, heel misschien met een paard,  als ze geluk hadden, maar dat hadden ze bijna nooit, en dán mochten ze zelf een stukje land houden, zodat er nu veel boeren zijn, nou ja, hoeveel eigenlijk? in elk geval, al dat land is nu van die boeren, viel niet mee. ‘En van wie zijn al die koeien dan?’

Zucht. Van mij.  Nu het stikstofprobleem nog.

We kwamen nog voor donker in Oudewater en dwaalden rond langs de grachtjes. Het stadscafé bleek zo ongeveer tegenover de Heksenwaag. Maar die was dus dicht. Tegen die tijd was ze haar vraag al lang vergeten. Het werd een genoeglijk etentje.

Toen we naar huis reden bleef het vraagstuk bij mij maar malen, als slecht verteerde kost. Jammer dat die Heksenwaag dicht was hè? Mwa. Ik hield maar voor me dat ik daar graag een paar verantwoordelijke bewindslieden op had gezet. En wat er bij afwezigheid van politiek gewicht dan op dat certificaat had moeten staan. Maar zo eenvoudig is het allemaal niet. En verketteren? Daar heeft ook helemaal niemand iets aan. Zelfs niet als ze sprookjes vertellen. ’t Zal mij benieuwen wanneer ze daar in Den Haag eindelijk eens achter zijn.

Inheemse demonstranten proberen voorbij een beveiliger bij COP30 te komen | foto Anderson Coelho/Reuters

Uit de krijgskunst heb ik opgepikt dat downhill vechten meer succes heeft dan uphill. Je rechten proberen te halen op een klimaattop was niet erg kansrijk. Maar dat wisten die honderden inheemse demonstranten ook al wel toen ze vanuit de binnenlanden van het Amazonewoud naar Belém vertrokken. Hun boodschap kon niemand verrassen: ‘Ons land is niet te koop’.  En: ‘Geld kunnen we niet eten.’ Misschien ook nog: ‘In geld kun je niet wonen.’ Daar had nog nooit iemand naar geluisterd. Zij kwamen per kano de Amazone afvaren, de 50.000 geïnviteerden per vliegtuig. Zij spraken namens zichzelf, de geïnviteerden namens organisaties, bedrijven of landen. Guess who wins.

De ‘schermutselingen’ haalden hier het nieuws niet, ik pikte het op van CNN. Wel zag ik ergens in een flits de huidige dubbeldemissionaire minister voor Klimaat en Groene Groei voor de microfoon zeggen hoe belangrijk het is op die top met alle belanghebbenden te praten. Daarbij keek ze heel ernstig. Maar de minister roept wel vaker dingen in de microfoons. Ook kijkt ze dan bedrukt ernstig. Van haar beleid hier te lande is geheel volgens opzet vakkundig niets terecht gekomen. Hoe ik dat weet? Lees bijvoorbeeld het artikel ‘Sophie Hermans strategisch slim maar als klimaatminister mislukt’ op Follow the Money (https://www.ftm.nl/artikelen). Laat ik het vandaag maar klein houden.

Journalisten die voor Follow the Money werken volgen net als die regenwoudindianen ook een stroom. “Over Follow the Money: Geldsporen liegen niet, daarom volgen wij ze. Follow the money is een onafhankelijk platform voor onderzoeksjournalistiek met een glashelder doel: waarheidsvinding in dienst van de samenleving.”

Over hen doen ook indianenverhalen. Die zijn gemakkelijk te verzinnen voor wie downhill vecht. Met in tegeltjes gebeitelde levenswijsheid win je geheid: ‘wie voor z’n vijfentwintigste geen socialist is heeft geen hart, wie na zijn vijfentwintigste nog socialist is heeft geen verstand.’ Wie zoiets zegt? Mensen zoals Yeşilgöz, zie haar politieke loopbaan. Mensen die op haar partij hebben gestemd. De haves. Ik probeer mij zorgvuldig uit te drukken: ‘Mensen zoals . . .’   Ik had willen zeggen ‘mensen die in de God van je tante geloven’. Maar wie begrijpt dat dan? Er wordt zo weinig gelezen tegenwoordig. Terwijl iedereen wel iemand als Yeşilgöz kent.

Het boek van Ties Gijzel en Mira Sys  over de Carbon Credits (Wie betaalt, mag vervuilen; Kunnen we ons uit de klimaatcrisis kopen? Follow the Money, 2025) heb ik uitgelezen. Het antwoord op de vraag uit de titel is dat dat zeer onwaarschijnlijk is. Dat had ik eigenlijk zo al wel geweten. Maar wat ben ik blij dat er mensen bestaan die dat ingewikkelde financiële verhaal tot achter de komma kunnen fileren. Deze wereld is ons huis. De kwaliteit van een huis laat je ook niet afhangen van het makelaarspraatje. In gelul kun je niet wonen.

Lula da Silva, gastheer van COP 30;

de mascotte van de klimaattop, Curupira

Wie bedacht heeft dat Curupira de mascotte van de Klimaattop in Belém moest zijn moet een goed mens zijn. Die zijn er heus wel hoor! Die iemand kende de folklore van de regenwoudmensen en die wist welke rol Curupira daarin speelt: de beschermer van bossen en dieren. Nou zijn het er niet veel die van die volkeren school hebben gegaan maar iedereen snapt nu natuurlijk meteen wat die 50.000 vreemdelingen uit de hele wereld daar aan de rand van hun oerwoud te bespreken hebben. Hun oerwoud beschermen! Pas maar op als je iets stouts doet! Dan komt Curupira je halen! Brrr!

Het is dan misschien wel zo dat de meeste mensen deugen maar dat doen ze lang niet altijd. En er zitten ook immorele klootzakken tussen die de boel lelijk kunnen verpesten. Ik fantaseer even.

Een ondernemer uit een of ander Zuid-Amerikaans land bepeinst het volgende vraagstuk. ‘Hebben ze hier net olie ontdekt, ligt er een moraalridderlijke vloek over de exploitatie van fossiele brandstoffen! Zit ik met al die olie! Ellendige Deugmenschen! Wat nu te doen?

Van die olie maak ik plastic. Van dat plastic maak ik iets wat iedereen wil hebben. Waarom wil iedereen het hebben? Omdat het Een Goed Gevoel geeft. Wat geeft een goed gevoel? Dat je Aardig bent voor Andere Mensen. En goed voor de Natuur en enzo, want dan Deug Je.’

En zo kwam die ondernemer op het idee een poppetje te maken dat iedereen zou willen hebben. Dat werd dus Curupira. Even lobbyen met iemand met oog voor corrupte zaken en hup! Curupira wordt de mascotte van een of andere Grote Conferentie van Mensen Die Willen Deugen! Het bezitten van zo’n Curupira-figuurtje geeft Prestige! Ik hoor bij Curupira’s! Ik ben Curupira!

Wat je noemt een win-winsituatie: ik van m’n olie af, die mensen een lekker gevoel. En nog rijk ook als het meezit.’

Maar dat – ie daar niet al te veel aan over hield had de ondernemer ook wel gauw in de smiezen. Als hij een euro rekende kwam hij amper uit de productiekosten! Nu kon je zo redeneren, bedacht hij, als iedereen die Curupira wilde hebben dan zou je er sleutelhangers van kunnen maken, of een Playmobil figuurtje, voor de kinderen thuis. Het Wereldnatuurfonds was ook zo begonnen met die panda. Maar ja, dan blijf je wel aan het werk.

Je kon ook zó redeneren, je moest dus iets maken dat iedereen graag zou willen hebben, en een Belangrijke Speler niet! En die zou de ondernemer dan betalen om de Curupira niet te maken. Veel betalen. Héél veel betalen! Gillend rijk worden! Het hoefde er maar ééntje te zijn. Eens even denken, Walt Disney, die heeft geld! Of die president met dat rare haar en die grote bek en die juist heel erg niet van de natuur houdt . . . ‘

Ik zal het hier maar bij laten. Je hoeft niet eens bij Sywert van Lienden of Jacobse en van Es te spieken. Als je de moraal gewoon uitzet, de mensheid beziet in al haar goedgelovigheid, haar latente schuldgevoelens en oneindige hebzucht,  en voor waarde overal geld invult, wel, dan gaat het eigenlijk vanzelf.

Dit zat ik allemaal te bedenken toen ik Wie betaalt, mag vervuilen van Ties Gijzel en Mira Sys zat te lezen. (Follow the money: https://www.ftm.nl/artikelen/op-de-klimaattop-gaan-bossen-voor-miljoenen-over-de-toonbank?share=%2Bg9mNRchX0P3ZHkDGCJTqXioueMQ%2BGZ1mKn3PqKSZflf5KljvaesxEsRzo0%2FY9Q%3D).

‘k Heb het bijna uit. Morgen weet ik misschien nog beter waarom ik bijna nooit geld heb. En toch genoeg.