Categorie: Reflecties

ZOALS

Zoals je soms een kamer ingaat, niet weet waarvoor,
en dan terug moet langs het spoor van je bedoeling,
zoals je zonder tasten snel iets uit de kast pakt
en pas als je het hebt, weet wat het was,
dat je soms een pakje ergens heen brengt
en, bij het weggaan, steeds weer denkt, schrikt,
dat je te licht bent, zoals je je, wachtend,
minutenlang hevig verlieft in elk nieuw mens
maar toch het meest wachtend bent,
zoals je weet: ik ken het hier, maar niet waarom het ging
en je een geur te binnen schiet bij wijze van
herinnering, zoals je weet bij wie je op alert
en bij wie niet, bij wie je kan gaan liggen,
zo, denk ik, denken dieren, kennen dieren de weg.

Judith Herzberg, Zoals (1992)

__________________
Opm.
Denken dieren? We hebben geen flauw benul. Duiven kunnen rekenen, kraaien lossen ingewikkelde vraagstukken op. Apen hebben besef van tijd, hebben een notie van rechtvaardigheid, kunnen rouwen, net als olifanten. Honden kennen schuldgevoelens. Walvissen zingen hun liederen in complexe structuren. Is dat denken?
De vraag stellen komt voort uit verwondering. Antwoorden zijn meestal te haastig, en als het om de wetenschap gaat uiterst voorlopig. Je komt er niet met begrippen als instinct, natuur, bewustzijn, theory of mind: die verleggen het probleem alleen maar.
Denken mensen? Dat zouden we wel willen. Maar als ik (bijvoorbeeld) ’s avonds in mijn bedje de dag overdenk, lukt het maar zelden mijzelf op ‘een gedachte’ te betrappen die ik het meedelen de moeite waard acht. Kronkels. Brij. Chaos. Watten. Wat? Ja, zo is het. Over de politiek laat ik mij vanochtend maar helemaal niet uit, noch de nationale, noch de geopolitiek

Kan een dier dit mensengedachtelijk gedicht begrijpen? Vermoedelijk niet zoals ik dit doe. En ik heb er al moeite mee, al weet ik perfect waar dit gedicht over gaat. Een dier zou, denk ik, op Herzberg afkomen. Behoedzaam snuffelend misschien, nog een beetje op de hoede. Maar dan bij haar gaan liggen: Herzberg kun je vertrouwen. Die denkt met haar hart.

Gisteren wiekelde ik. Ik zocht de tegenwind en probeerde op één plaats in de oneindige luchtruim te blijven, hangend boven het veld, mijn oog gericht op de prooi die ik wilde verschalken. Ik voelde mij een torenvalk. Ik was een torenvalk. Even.

Met één oog volgde ik de verrichtingen van de Kamerleden. Zij debatteerden over de plannen van de minister die gaat over het stikstofprobleem. Het is een groot probleem. En maar een kleine minister. De Kamerleden vielen over haar oplossing. Ze vonden dat de minister (heus niet alleen voor de Landbouw maar ook voor de Natuur) de boeren een halfdode mus had voorgehouden. Daar ben ik het, geloof ik, wel mee eens maar dat van die halfdode mus vond ik een beetje zwak. Zowat het hele vogelrijk tuimelt amechtig uit de lucht.

Mijn andere oog las in Koos van Zomeren ’s  Het verlangen naar klapekster (2014). Dat zijn notities van de tochten die hij drie opeenvolgende winterseizoenen maakte in de buurt van Arnhem om klapeksters te zien. Dat waren er niet veel. Hij vond er wel, maar niet veel. Dat wist Van Zomeren ook wel, het laatste broedgeval is uit 1999. Maar toch, de hond moest ook uitgelaten. En een schrijver wil ook iets te doen hebben. Zijn verheugdheid er toch weer een gezien te hebben is aanstekelijk Daar veerde ik van op. Maar toch. Dat zijn boek in de ramsj ligt is uit economisch oogpunt begrijpelijk. Wie bekommert zich om een klapekster?

Ik heb ooit zelf wel eens een klapekster gezien, dacht ik. ’t Was ergens op de Veluwe, een heideveld. Van Zomeren zal het kennen. Ik kende de vogel nog niet en moest een vogelgids raadplegen:  Zien is kennen. Toen was – ie al zeldzaam. De vogel was te ver weg om ‘m met zekerheid te determineren. Een vogel ken je pas als je oog in oog staat. Eigenlijk heb ik meer een vermoeden dat ik toen een klapekster heb gezien. Ach, ons geheugen.

Het  Kamerdebat heb ik uitgezet.

HIJ VULT HET LEDIGE

Ach oude man die na het avondeten in
zijn knutselschuurtje vogels mompelt.
Vogels mompelt hij
hoe ging dat ook alweer.

Intussen verft hij veren, knipt hij
snavels, snuffelt tussen poten in het
potenmagazijn.
Er worden botten uitgeboord en bloeds-
omlopen doorgeblazen, spieren opgerekt
en darmkanalen ingekort, hersen-
pannetjes tot aan de rand gevuld –
de oude man vergeet de tijd.
En daar verschijnen uit zijn adem
kruimeldiefjes, dakgootzangers
boombekrassers, nachtomroepers
garnalenvangers, kloosterbroeders
blauwe krijgers, ja eigenlijk
te veel om waar te zijn. Dan richt
de klok zich op om twaalf te
slaan, het einde van de vijfde dag.

O God,
nou moesten de kanoeten nog.

Koos van Zomeren, Ik heet welkom, 2007

Foto wiekelende torenvalk: Edwin Bax, Vogelwerkgroep Meijendel

Het moet mijn vader geweest zijn die mij voor het eerst op een jagende torenvalk wees: ‘kijk, hij bidt’. Ik bewaar een herinnering aan hoe hij dat zei, hoor zijn stem weer, meer dan een halve eeuw later. Ik kleuterde en mocht met hem in de auto mee de polder in als hij zijn klanten bezocht, de boeren; hij vertelde wat hij zag. Dát is een fazant, en dát een patrijs. Die had je toen nog volop in de polder, net als leeuweriken.

Dat ‘kijk, hij bidt’ klonk als een neutrale aanduiding maar die riep bij mij toch verwarring op. Wat had dat jagen met vroomheid van doen? Kerkgang was toentertijd regel maar een torenvalk had ik in de kerktoren bij ons in de straat nog nooit ontdekt. Van die kerk af geraken zou trouwens nog zeker tien jaar duren, bij mij tenminste.

Ik herinner mij ook dat ik later het zomaar ergens opgepikte alternatief, wiekelen, meteen veel passender vond. De vraag bleef waarom dat tegen de wind in jagen, boven één plek hangend, dááraan herken je een torenvalk, nou bidden moest heten. Bidden deed je met de ogen dicht maar die torenvalk had zijn scherpe ogen juist wijd open. Die gefocuste blik had als kind al mijn aandacht: wat zag die valk?

Toen ik op school vreemde talen kreeg ging mij een licht op: to prey betekent ergens op azen, jagen. To pray, bidden, klinkt hetzelfde. Die uitleg heb ik nooit ergens bevestigd gezien en ook nu zoek ik tevergeefs in vogelboeken. De meeste mensen zeggen nog steeds ‘bidden’, als ze een torenvalk al herkennen, gedachteloos misschien. Aan ‘wiekelen’ herken je de agnost.

Het verhaal wordt eentonig: ook met de torenvalk gaat het niet goed. Er zijn gewoon te weinig muizen. En dat heeft weer alles met onze manier van boeren te doen. Het toekomstperspectief is somber; Vogelbescherming Nederland en SOVON hebben 2025 daarom uitgeroepen tot Jaar van de Torenvalk. Zou het helpen?

Hoe vurig moet je bidden om het tij te keren voor een natuur die ligt te   zieltogen ? Gisteren publiceerde LTO Nederland plannen om uit de stikstofcrisis te geraken. Die plannen gaan niet over het verminderen van stikstof in het milieu maar over ‘het juridische kader’. En die lui van de LTO hebben wat juristen ingeschakeld. Kijk er nou gewoon nog eens anders naar, lijkt de boodschap. Kort gezegd: het zijn idiote plannen. Bidden ze bij LTO nou net zo vurig dat het voor de boeren dan allemaal wel mee zal vallen?

In de reflectieve staat waarmee ik mijn dagen begin,  probeer ik mildheid in mijzelf op te wekken. Mildheid en mededogen voor alles wat leeft, voor de dieren in het veld, de vogels in de lucht, voor mijzelf. Voor de boeren ook. Noem het voor mijn part meditaties. Maar bidden doe ik niet. Ik wiekel. Met de ogen wijd open.

Er is een en ander gaande in deze wereld waar je acuut cynisch van kunt worden. Woedend kan ook. Verdrietig. Of bang. Het hangt er maar van af voor welke emotionele reactie je een voorkeur hebt ontwikkeld. En met welke media je die emoties linksom of rechtsom gewend bent te voeden.

Laten we het luchtig houden: twee nogal operetteachtige figuren verdelen een taart. Die taart is groot genoeg, daar ligt het niet aan. Maar de eigendunk van beide figuren is dermate fors ontwikkeld dat ze dénken van niet. Daarover gaat deze klucht. Opgepast, allo allo! Het WERELDBEROEMDE DUO!  Luimige Knock-abouts!!!

Waarom is er nu al succes verzekerd? Wel, hun denken is namelijk omgekeerd evenredig aan hun ingebeelde omvang. Niet bijster groot. Dus. Aanzienlijk kleiner in elk geval dan één enkel pitje van slechts één aardbei van de vele aardbeien op die taart, waaraan het niet ontbreekt. Er is echt genoeg voor allen.

Nu houden beider hofhoudingen dit beeld graag in stand: er kan eens een kruimeltje vallen?! In andere koninkrijken, vorstendommen en roofstaten, houden vazallen en troonpretendenten de tweekamp nauwlettend in het oog: hoe vallen de kruimels?! Daarom voeden allen dagelijks het grote, terwijl men van het kleine doet of het niet wordt opgemerkt.

Ik zal het hier maar bij laten. In de kranten van vandaag is weer genoeg te vinden om het libretto naar eigen behoeften, talent en verbeeldingskracht in te vullen.

_____

Intussen. Intussen,

_____

VOOR WARMTE

Ik houd mijn gezicht in mijn twee handen.
Nee. Ik huil niet.
Ik houd mijn gezicht in mijn twee handen
om de eenzaamheid warm te houden –
twee handen die beschermen,
twee handen die koesteren,
twee handen die voorkomen
dat mijn ziel kwaad
bij me weggaat.

Thich Nhat Hanh, Call me by my names (1993)

Disclaimer: dit is géén struisvogel

Naar men beweert geloofde men in de Oudheid al dat een struisvogel bij dreigend gevaar zijn, of haar, kop in zand zou steken. Daar klopt niets van. De fabel berust op getroebleerde waarneming en al te rappe conclusies. Op welgevallige  beeldvorming vooral. Een struisvogel neigt het hoofd inderdaad wel eens ter aarde: waar anders zou hij voedsel kunnen vinden? Of de eieren kunnen omdraaien? Maar zoiets stoms doen terwijl er leeuwen rondzwerven? Zelfmoord. De foto hierboven is daarom niet meer dan de visualisatie van een idioot wereldbeeld. Gejat, ook nog en het zou me niks verbazen als AI daar achter zit. Achter die foto bedoel ik, want het jatten deed ik zelf. Als het om natuurbescherming gaat ben ik al net zo doortrapt als mensen die beweren dat het allemaal reuze meevalt.

De berichten in de krant over de huidige Amerikaanse politiek verontrusten mij, vooral die over de klimaatwetenschap. Die over vredestichten ook wel want er valt nog veel vrede te stichten op deze treurige planeet. Maar ‘Pax Americana’, wat een armetierige klucht. Trumpetschallend koper en rinkelende Hegsethcimbalen. VanityVance. Wat een hoogmoed.

Terwijl iedereen zich blindstaart op het rumoerige straattoneel van ordinair landjepik vinden er achter de coulissen ingrepen plaats die de hele voorstelling op losse schroeven zetten. Deze week werd bekend dat de financiering van het Amerikaanse NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration) onzeker is geworden. De Golf van Mexico omdopen tot Golf van America is één daad van oliedomheid, het bruskeren van het onderzoek naar het weer, de atmosfeer, het klimaat, de oceanen is het kwadraat daarvan. Of de derde macht. De X^e macht.

De Amerikaanse overheid hoeft niet terug te gaan tot de Oudheid om in de spiegel van hun kwaadwillige struisvogelpolitiek te kijken. Amper een mensenleven geleden  hield de mariene biologe Rachel Carson hen die al voor: Under the seawind (1941), The sea around us (1951), The edge of the sea (1955). Haar Silent spring (1962) moest toen nog verschijnen. De tot treurnis stemmende hoeveelheid rechtszaken die ‘belanghebbende industrieën’ daarna tegen Carson aanspanden geeft weinig hoop.

Die man op de foto zoekt op de verkeerde plaats om te weten te komen wat voor weer het wordt. Hij kan beter op zee zoeken. Ik bedoel dat niet eens politiek. De zee heeft geen stem, tamboereert niet, heft geen klaroenen. Maar toch komt alle leven daaruit voort.

Er worden nog niet veel meer grutto’s gemeld dan aan het begin van deze week. De wind zit steeds verkeerd, misschien is het ze te koud. Bij grutto’s weet ik het niet zo uit eigen waarneming maar bij kieviten kan iedereen met het blote oog zien hoe gevoelig die vogels reageren op veranderende omstandigheden. Deze tijd zie je ze vaak in grote groepen verzamelen: als er vorst is trekken ze richting Frankrijk, je kunt ze bijna volgen als je toevallig ook die kant op moet. Je lijkt ze te horen overleggen. Stijgt de temperatuur, dan zie je ze weer achter huis in het Waterland. Van grutto’s weet ik dit alleen uit de boekjes, maar die zwerven ook makkelijk honderden kilometers.

Omdat het mij zelf te koud is om er op uit trekken grasduinde ik in studies. Wat weten we eigenlijk van gruttotaal? Daar is vorig jaar studie naar gedaan op de boerderij van Murk Nijdam, Gruttoland, in Friesland. Die studie is gepubliceerd op Birdeye (Belfín, O., Kempenaers, B. en Piersma, T. (2024), Dagelijks en seizoensgebonden gebruik van vocalisaties door nestelende zwarte grutto’s. J Avian Biol e03362. https://doi.org/10.1111/jav.03362).  Je schrikt van dat proza. Als er roofdieren in de buurt zijn is dat te horen in het roepen van de grutto’s. Ze houden elkaar nauwkeurig op de hoogte, zoiets. Goh.

Wetenschap is één manier om iets van de grutto te begrijpen. Dat verzamelen van droge feiten en feitjes is ook noodzakelijk om succesvol beleid uit te kunnen zetten. Het hele Aanvalsplan Grutto steunt daarop. Maar dan moeten de bevindingen wel ‘breed gedragen’ worden. Hetgeen niet. Volksempfinden, vrees ik.

Ondanks het weerbarstige proza en de terughoudende conclusies lukt het wel in te zien welke gigantische inspanningen het de onderzoekers gekost heeft om die data te kunnen verzamelen. Hoeveel kennis er al in zit, hoeveel ongemak de onderzoekers in het veld verduurden, hoeveel liefde die mensen voor die grutto hebben. Dat lees je allemaal niet in dat verslag. En ook niet in al die andere op het oog futiele studies van die kring van ornithologen rond die volhardende hoogleraar Trekvogelecologie, Theunis Piersma. Zei die al niet dat vogels met elkaar praten?

Mismoedig word je van die lange weg. Wrevelig. Ongeduldig. Ter vertroosting zoek ik een haiku op. Verlangen kan ik wel.

Groots weerklinkt de lucht

nu er weer grutto’s roepen

boven de weiden

 ‘Pratende vogels’?  of ‘Praten de vogels’? ‘That is the question.’ En die eenvoudige vraag blijkt net zo spannend als die of we nou moeten geloven wat een papegaai zegt.

Aan wat mensen opschrijven heb je niks. Niet veel tenminste als het gaat om begrip van het probleem of dieren  kunnen praten. Zet de titel maar eens om in Cyrillisch schrift. In sierlijk Arabisch mag ook, of in glashelder Koreaans. Schrift berust gewoon op afspraken en die hebben weinig of niets van doen met de taal zelf. De titel was een aandachtstrekker, meer niet. Dit was het eerste hobbeltje. Over de waarde en duurzaamheid van menselijke afspraken komen we nog wel eens te spreken.

Talen verschillen. Hoe en waarom laat ik even terzijde. Voor nu volstaat de vaststelling dat een Rus, een Arabier en een Koreaan de dubbelzinnigheid van de titel niet zullen begrijpen. Als je snel spreekt is het verschil trouwens voor Romeins schrijvenden ook niet hoorbaar. Menselijke vertalers weten dit, Google Translate nog niet. Over AI later maar eens. Bestaat er een taal die dit mankement niet heeft, die ondubbelzinnig een of de werkelijkheid beschrijft? Nee. Je zult altijd moeten vragen hoe iemand het bedoelt. Krijgjenogmeerwoordenvaninhetmaaktnietuitwelketaal. Dit is de tweede hobbel.

Kan taal iets (zinnigs) over de werkelijkheid zeggen? Nou, het woord ‘vogel’ vliegt niet. Het verwijst hooguit naar iets met veren en voordat je er erg in hebt leuter je in het luchtledige. Wat bedoelen we precies met ‘praten’? En wat met ‘vogels’. Wat is, niet onbelangrijk, de betekenis van het woordje ‘de’? Kwestie van definities toch? Jazeker, denkconstructies, bedachte categorieën, concepten die voorkomen dat we ontredderd ten ondergaan in chaos. Als ik een koffie bestel wil ik geen motorolie geserveerd krijgen. ‘Chaos’ is trouwens ook maar een woord, handig maar het blijft behelpen. Wat zijn die concepten? En wat is dan dat denken? Kun je ook taalloos denken? De derde hobbel is de relatie tussen taal en denken. Eigenlijk is dit al meer een berg.

Hoe dan ook, taal vergemakkelijkt de communicatie. Uit mijn scholing herinner ik mij colleges die ingingen op het verschil tussen taal en communicatie. Met begrippen als ‘grammatica’ en ‘recursiviteit’ werd de scheidslijn tussen mens en dier haarscherp gemarkeerd en wij dienden ons bewust te zijn aan welke kant van de streep weons bevonden. Nog even los van die misplaatste uniciteitsclaim – de biologie heeft al die zogenaamd unieke menselijke eigenschappen al lang weggestreept, lees Frans de Waal maar: Zijn we slim genoeg om te weten hoe slim dieren zijn? – we naderen hier het ijle hooggebergte, want wat is dan bewustzijn?

’t Is duidelijk dat ik vandaag niet aan bergbeklimmen toe kom. Wat zegt die papegaai nou eigenlijk? Dit: “De mens is een vleugelloze kletskous die vandaag aan vliegen niet toekomt.”