Categorie: Reflecties

Als hij nu nog een eindje holde, en daarna nog een, dan vormden al die eindjes samen per slot van rekening de weg die hij was gegaan.

Aan het einde van het veld was weer een veld, er viel niets zeker te weten en overal dreigde gevaar.

Toen hij niet verder kon, ging hij zitten. Toen hij zat, bekroop hem een gevoel van morele leegte.

Op de vraag wat hij vond van de menselijke beschaving antwoordde hij na enige aarzeling: “Dat zou een goed idee zijn.”

Beurs van Berlage: Beidt uw tijd

’t Zal komen doordat er deze maand weer eens iets van Nescio gepubliceerd is wat we nog niet kenden, Zingen in het donker, dat ik zijn novellen weer eens ben gaan doorbladeren. Dat is de ontmoeting met een oude vriend die ik lang niet zag. Af en toe stok ik: staat dat er echt? Of: heb ik daar altijd over heen gelezen?

Dat overkwam me al op de eerste bladzijde van Titaantjes (1915). Na de toonzettende introductie, “Jongens waren we – maar aardige jongens. Al zeg ik ’t zelf” volgt een alinea wat die jongens dan allemaal zouden doen. “(Bekker had een vaag besef dat-i alle kantoren wilde afbreken). Ploeger wilde zijn baas z’n eigen klokken laten inpakken en er bij gaan staan met een sigaar in z’n hoofd en vloeken op die kerels die nooit iets goed konden. ( . . . )”.  Dat van die kantoren afbreken was duidelijk. Een eeuw later zong Hang Youth LEG DIE ZUIDAS IN DE AS. De Titaantjes van deze eeuw. Maar waarom die klokken? Ik las die mededeling altijd alsof het ook koekjes hadden kunnen zijn. Of badeendjes. Pantoffels.

Wraakzucht. Daar kon ik in komen, al heb ik dat nooit fraai gevonden. Rancuneuze politiek is tenslotte akelig om te zien en nog akeliger om daar onder te moeten leven. Kijk maar naar Amerika.

Bij Nescio is dat allemaal oneindig veel milder: “O, wij namen wraak, wij leerden talen, waarvan zij de namen nooit gehoord hadden en wij lazen boeken waar zij niets van konden begrijpen, wij doorleefden gevoelens waarvan zij het bestaan niet vermoedden” memoreert hij in het derde hoofdstuk. Dat ook dat ‘’het einde, dat meteen ’t begin zou wezen’’ niet naderbij brengt heeft andere oorzaken. Om die maar even volstrekt nietszeggend samen te vatten: dat komt door het menselijk tekort.

Tijd speelt in het werk van Nescio een belangrijke rol. Als je er op gaat letten, valt opeens op hoe vaak wel niet. In Dichtertje (1918) laat Nescio de God van Nederland aan het eind van het eerste hoofdstuk zuchtend een manuscript lezen ‘van een dik boek over ’t Taylor systeem’. Dat is de opmaat van het schrikbewind van klok en uur. Vandaar die klokken waarmee Ploeger zijn baas wil straffen.

In hetzelfde hoofdstuk ook het andere uiteinde van tijd. De duivel kijkt naar de stationsklok: “Tien minuten over zevenen. Hij gaapte achter z’n hand. De eeuwigheid schoot niet op.” Dat is dan overigens wel een iets andere eeuwigheid waarin Nescio verschillende van zijn verhaalpersonages af en toe laat opgaan: Japi, Bavink, Koekebakker, Janus, De Oester. En hemzelf. Dáár is het hem om te doen: “zoo en passant wat wolken en zoo voor eenige eeuwen te fixeeren” (inleiding op Boven het Dal)

Ten tijde dat Nescio die novellen schreef was er in de wereld van alles gaande om de tijd te standaardiseren. Ik ben nu even te gemakzuchtig om uit te zoeken wanneer ’t precies was. Het is zo ook wel duidelijk dat toen de moderne tijd zo ongeveer begon. Modern Times, zoals dat heet in de Amerikaanse satire uit 1936 van Charley Chaplin. Die gekkigheid duurt nu al een tijdje.

Gisteren werd de klok weer op zomertijd gezet. Een van mijn privileges is dat mij dat om het even is. Ik hoef niet meer naar een baas. Het schrikbewind van de schoolbel ligt achter mij en voor mij telt alleen het ritme van dag en nacht, het komen en verstrijken van de seizoenen. Dat diskwalificeert mij evenwel ook in de discussie over de zin of onzin van winter- of zomertijd. En toch zint het mij niet dat de president van de Verenigde Staten van Amerika alleen maar in wintertijd wil regeren. Ik denk dat dat komt doordat-ie zo bazig doet. Kunnen ze die Trump geen klokken laten inpakken? Of misschien komt het ook wel door de notie van ijstijd die in wintertijd doorklinkt. Ik wacht het maar af. En overigens, ik lees wel vaker iets verkeerd.

Afgelopen dinsdag debatteerde de Tweede Kamer over het vraagstuk wat te doen met de wolven in dit land. Voorafgaand aan dat debat werd aan Kamerleden een wolvenbingokaart uitgedeeld door natuurorganisatie SoortenNL. ‘Als jullie er een spelletje van maken betrouwbare, wetenschappelijke informatie over de wolf compleet te negeren en door blijven gaan met de sprookjesvarianten over de wolf, dan spelen wij een keertje mee,’ moeten ze daar gedacht hebben, ‘die rapporten lezen jullie toch niet.’ De BBB had de kaart gauw vol. Het was geen leuk spel.

Hier wat feiten:

1. ‘De wolf’ bestaat niet. Net zomin trouwens als ‘de’ Nederlander (of de immigrant, enz.)
2. De wolf is er. Als Nederland te klein was, was-ie er niet.
3. Wolven kijken wel lekker uit ‘al het wild’ op te vreten; dan hebben ze morgen niks te vreten.
4. Schapen kunnen prima beschermd worden. Dat is ook noodzakelijk want die doorgefokte huisdieren weten al lang niet meer hoe zij zich kunnen verdedigen.
5. Mensen staan niet op het menu van wolven. Kinderen ook niet.
6. Wolven weten uitstekend of ze niet met te veel zijn. En ‘treffen maatregelen’ mocht dat zo zijn.
7. Maatregelen die mensen nemen om het aantal wolven te reguleren pakken averechts uit.
8. Het aantal wolven wordt stelselmatig overschat: het zijn er zo’n honderd. Wel eens een Kamerlid gesproken die zelf een wolf gezien heeft?
9. Wolven leggen wel 50 km per nacht af. Hoezo ‘wolfvrije zones’?
10. Hoezo verlaging van de beschermde status van de wolf? Zijn alle maatregelen dan al beproefd?
11. Wolven vreten de inheemse natuur niet kaal, ze verrijken die juist.
12. Dat de wolf in vroeger tijd ‘succesvol’ is uitgeroeid is geen vrijbrief om dat nog eens te doen: dit zijn andere tijden.
13. Je moet een wolfwerend hek natuurlijk wel goed plaatsen.
14. Je moet wel weten hoe je een wolf kunt leren er niet over heen te springen.
15. Je moet wel weten hoe je een wolf met een hek weert zonder dat andere dieren daar last van hebben.
16. Er komen niet méér hekken dan er nu al zijn.
17. Er komen geen hogere hekken dan er nu al zijn.
18. ‘Surplus killing’ is niet leuk. Zoveel schapen bij elkaar is niet natuurlijk: niet voor de wolf, niet voor het schaap.
19. Er zijn in Nederland geen ‘hybride wolven’. Ook geen cyborgs.
20. Een wolvenroedel bestaat uit ongeveer vijf wolven, geen vijftien.
21. Wolven mijden dorpen en steden; gerapporteerde gevallen zijn incidenten en geen gewoonten.
22. Edelherten of zwijnen voer je niet voor een leuke foto; wolven ook niet. Recreëren is iets anders.
23. Wolven zijn hier uit zichzelf gekomen; ze zijn niet uitgezet.
24. Er zijn enkele ‘probleemwolven’, net zoals er enkele ‘probleemmensen’ zijn
25. Sommige hondensoorten die je maar liever niet in huis haalt kun je prima inzetten als kuddebeschermingshond.
26. Te nemen maatregelen moeten door de hele samenleving (financieel) gedragen worden.
27. Wolven zijn roofdieren. Nou en?
28. Wolven verplaatsen zich. Net als andere dieren. Nou en?
29. Wolven chippen is niet haalbaar. En onzinnig.
30. Wolven veroorzaken (soms) schade; maar de wolf staat niet in de top tien van de meest schadeveroorzakende dieren.
31.  De subsidiemaatregelen om schade die door wolven is ontstaan zijn krakkemikkig. Daar kan die wolf niks aan doen.
32. Hoezo hoort de wolf hier niet thuis? De mens wel?
33. ‘Het mag niet van Brussel’: wie heeft / hebben bepaald wat er wel en niet mag?
34. Interveniëren bij probleemwolven kan altijd; je moet alleen weten wat er is afgesproken. Dat zijn mensenafspraken. Die kun je daar dus op aanspreken.
35. Kom niet aan met ‘die arme moeflons’: en waarom zijn die er dan?
36. De wolf een nachtdier? Wat is eigenlijk natuurlijk gedrag voor een wolf?
37. De kans dat een wolf ‘tam’ wordt is: nul.
38. Wolven zwierven hier al rond lang voordat mensen zich hier vestigden.
39. Wolven aan de anticonceptie is ongerijmd: dat kunnen ze helemaal zelf regelen.
40. Er zijn nogal wat mensen die het verschil niet weten tussen een hond en een wolf. (Bijtcontact tussen hond en mens: 150.000 (2024). Bijtcontact tussen wolf en mens: 2 (2024)

• Het wipbruggetje aan de Poppendammergouw, achter Holysloot. Nescio zwierf hier vaak rond aan het begin van de vorige eeuw. Wij nu. Het bruggetje ontkwam de gerationaliseerde sloopwoede. Vooralsnog.

In 2017 muntte de journaliste Jantien de Boer het begrip Landschapspijn. Dat is een pamfletachtig boek waarin zij het doodgaan van het platteland nauwkeurig documenteert: de rationalisatie, de verdozing, de grasfaltering, de verwindmolenisering. Het verdwijnen van de weidevogels, de grutto, de kemphaan, de leeuwerik. Daar waren de boeren niet blij mee. Maar ja, hoor ik mijn vader nog zeggen, ‘als een boer niet klaagt telt hij zijn centen.’ Toch legt De Boer de schuld voor de schandalige kaalslag van het platteland niet eenzijdig bij de boer. Klimaatverandering en verlies aan biodiversiteit hebben onnoemelijk veel oorzaken. Die zijn diep verankerd in onze manier van kijken naar de natuur. Daarom duurt de discussie daarover al zo tergend lang.

Het woord Landschapspijn had De Boer niet zelf bedacht. Het is erg aardig dat zij Theunis Piersma die eer doet toekomen. Over het onbetwistbare belang van de trekvogelecologie een andere keer.

Piersma schreef in een boek van de landschapsarchitect Peter de Ruyter (Vloeiend landschap, 2016): ‘Ik moet tandenknarsend toegeven dat mijn Friese geluksgevoel plaatsmaakte voor pijn. Normaal ga je daarmee naar dokter, maar waar kun je heen met landschapspijn?’ Piersma was toen al jarenlang bezig het trekgedrag van vogels in kaart te brengen en zat meestentijds voor de westkust van Afrika.Of in Groningen waar hij de leerstoel Trekvogelecologie bekleedt. Zijn pijn registreerde hij toen hij terugkwam naar Gaasterland en het landschap van zijn jeugd naar de kloten gejaagd zag.

Hier moet nog veel meer over gezegd maar dan kom ik al helemaal niet toe aan waar mijn gedachten mij vanmorgen heen wilden hebben: een voetnoot. Over een wipbruggetje dat al lang niet meer bestaat.

Lang was Nescio de schrijver van slechts drie novellen: De uitvreter (1911), Titaantjes (1915), Dichtertje (1918). Schrijven deed hij echter zijn hele leven. In de oorlogsjaren ordent hij zijn schetsen, aanzetjes, notities. Hij schrijft zowaar een nieuw verhaal, Insula Dei, dat als een fonkelend juweel uit de triestigheid van de bezettingsjaren vanonder de dooiende sneeuw tevoorschijn komt. In zijn ‘literaire nalatenschap’ vindt hij ook de verhaalaanzet Kortenhof (1911). Dat bedoelde hij ooit als een vervolg op De uitvreter, ‘wat Goddank nooit gelukt is.’ Het is gepubliceerd in Boven het Dal, dat drie maanden voordat Nescio in 1961 overleed nog kwam te verschijnen.

Er is daarna nog veel meer gepubliceerd, hoofdzakelijk door Lieneke Frerichs, die niet alleen promoveerde op De uitvreter (1990), en het Verzameld werk met veel zorg samenstelde (1996) maar ook een alleszins leesbare biografie over Nescio schreef (2021). Zij moet Nescio’s werk uit het hoofd kennen. Haar komt de eer toe de notities die Nescio maakte van zijn zwerftochten tussen 1946 en 1955 een plek in het Verzameld werk te geven. ‘Natuurdagboek’, noemde Frerichs die aantekeningen. Maar het ging Nescio niet zozeer om de natuur als wel om het landschap. Hij brengt maar weinig vogels, of planten, dieren, op naam. Nescio leed aan landschapspijn, lang voor dat begrip bestond en waarvan het gebruik nu boeren naar hooivorken en ander, zwaarder gereedschap doet grijpen.

In Kortenhoef staat de allerfraaiste voetnoot die ooit geschreven is, Nescio heeft ‘m later aan het verhaal toegevoegd. Bavink loopt met zijn vrienden langs de ’s Gravelandsche weg bij Kortenhoef. Ooit was daar een bruggetje bij de tol, herinnert Nescio zich in 1942: “Dit aardige wipbruggetje bestaat ook al niet meer. De weg is over het water heen geplempt. God zegene de verantwoordelijke authoriteiten. Als ’t kan een beetje hardhandig.” (Boven het Dal, 5^e druk, p. 117).

Landschapspijn.

Over de effectiviteit van die aanroeping zal ik het maar niet hebben. In de omwentelingen van de grote geschiedenis is de klacht van een mensenziel een voetnoot bij een verhaal dat onaf is gebleven, in een oeuvre van krap 300 bladzijden, van een schrijver die in de marge van het literaire circus verkoos te verblijven. En daarover schrijf ik dan weer een voetnoot om het naar deze tijd te vertalen, om het te begrijpen. Er is een andere taal nodig.

“Ik vind het heelemaal niet vernederend mij met levensmiddelen te occuperen, er is iets onlitterairs in deze verbeten strijd om het leven dat me wel bevalt. En ik vind ons wel waard om voor ons eigen behoud eenige moeite te doen.

Maar het moet niet erg lang duren. Soms verlang ik hier tusschen door heel erg naar vrede en welvaart en den tijd dat crocussen en merels weer beteekenis zullen krijgen.”

Dit schrijft Nescio (J.H.F. Gröhnloh (1882-1961) in een brief aan zijn vriend Nico Donkersloot op 1 maart 1945. Het citaat is te vinden in Zingen in het donker. Lineke Frerichs verzorgde de uitgave van 55 brieven die Nescio in het laatste oorlogsjaar aan zijn dochters schreef. ‘Bewaar dezen brief,’ schrijft hij op 13 december 1944, ‘dan kun je misschien later nog eens nagaan hoe een Amsterdammer was en leefde in December 1944.’ Die brieven zijn dus gelukkig bewaard en omdat alles wat Nescio aangaat mij danig interesseert zwerft de bundel al een tijdje binnen handbereik. Wie ‘ik weet niet’ in zijn literaire vaandel voert kan op mijn affiniteit rekenen. Vanaf dat ik zijn verhalen op de middelbare school ontdekte heeft Nescio mij niet meer losgelaten. Of ik hem. Verwantschap?

Iets schrijven over Nescio brengt het risico met zich mee hem maar veel te citeren: wie schrijft er zo als Nescio? Zijn woorden hangen boven afgronden van verzwegenheden. Citeren zal ik maar niet doen, dan blijf je bezig. En over die afgrond wil ik het niet hebben. Ik wilde nu vooral weten hoe Nescio met zijn vrouw aan de Linnaeushof de oorlog doorkwam. Hoe hield hij de moed erin? Waaruit putte hij hoop in die benarde tijden?

Frerichs heeft de bundel een mooie titel meegegeven. Rond Sinterklaas en met Kerst zit hij in de keuken met zijn vrouw bij de allerlaatste stompjes kaars liedjes te zingen. Als die kaarsen op zijn zitten ze in het donker. Dat is een pregnant beeld. Teer ook.

Er is bijna geen brief die niet afsluit met een bemoedigend woord: hij wilde vooral zijn kinderen laten weten dat ze zich geen zorgen hoefde te maken. Contact houden.

’t Ging Nescio ook redelijk goed, naar de omstandigheden in wat we de hongerwinter zijn gaan noemen. Ofschoon erg karig, aan voedsel wist Nescio altijd wel te komen.

Ik completeer die verhalen met wat ik van mijn ouders heb gehoord. Die speelden in de Wieringermeer waar aan eten geen gebrek was. Zij waren pas getrouwd. Mijn moeder, die vaak vertelde hoe mensen ‘helemaal uit Amsterdam kwamen gelopen’ en bij hen aanbelden. Als de soep en het brood op was trokken ze de gordijnen maar dicht. Het was te schrijnend. Nog op zeer hoge leeftijd herinnerde zij zich een magere, uitgeteerde man. Hij had de dood in zijn ogen en trok een karretje voort. Daarop lag het lijk van zijn vrouw. Historici moeten maar vertellen hoe dit allemaal zit.   

Maar Nescio. En wat hij schrijft aan Donkersloot. Zijn verlangen naar de crocussen en de merel. De tijd dat die weer betekenis krijgen. De gang der seizoenen, de loop van de natuur. De betekenis die je daar aan geeft.

De afgelopen maand drong de Nederlandse regering er bij burgers op aan een overlevingspakket in huis te halen. We zijn al in oorlog, als je sommige politici tenminste moet geloven. Zo’n survivalkit? Daar beginnen we niet aan, besloten we toen we de situatie bespraken met buren die we voor een etentje hadden uitgenodigd. Zij zijn op leeftijd, zoals dat heet, maar dan zorgen we voor elkaar. Een opwindbare radio heb ik wel in huis gehaald. We bivakkeren nogal eens op plekken waar geen stroom is.

(Kies een potlood, geen pen: die vlekt als het regent)