Categorie: Reflecties

Gewone vink; foto René de Waal

Het was afgelopen woensdag al zo alomlenteachtig lenteweer dat het me niet eens opviel dat het wel de allereerste keer dit jaar was dat ik de vinkenslag weer hoorde. Gek, op de komst van andere vogels kan ik mij eindeloos hunkerend verheugen. We zágen ze ook, duikelend van de ene bomenrij in het laantje naar de andere. Ze volgden elkaar, en ons. Op een of andere manier sprak dat allemaal vanzelf. Nu is alles in de natuur ook wel vanzelfsprekend – tot je erover na gaat denken.

Alle omstandigheden moeten in orde zijn: licht, temperatuur, beschikbaarheid van voedsel. Kleine veranderingen doen ertoe. Maar een  grote verandering zoals die van afgelopen woensdag –  en opeens was het geen grijze winter meer maar een uit z’n voegen barstende lente – is kennelijk té groot, er gebeurt te veel om allemaal te registreren. Alles stond open als bij liefde op het eerste gezicht. Een ongekend weldadig en intens thuiskomen. Alleen diepe meditatie vermag dat ook op te roepen.

We hoorden woensdag alleen de vinkjes, en dan ook alleen omdat ik mij er nu bewust over verwonder,  maar misschien roerden zich al veel meer vogels. Dan heb ik die niet gehoord, niet kúnnen horen. Mijn gehoor ‘slijt’. Van alle natuurlijke dingen vind ik dat een van de moeilijkste dingen om te aanvaarden. En ik ben er nog niet aan toe me met spijtige gelatenheid dan maar te werpen op de zeevogels, die zich zoveel kenbaarder maken dan kbv-tjes. (‘Een wat?!‘ wil mijn vrouw weten als ik op haar vragen welke vogel daar voorbijvloog ‘een kbv-tje’ suggereer, een klein bruin vogeltje. Dat worden er steeds meer. Ook komen er gbv’s bij, al kan ik van de grote de kleur vaak nog goed onderscheiden.)

Het ging vanmorgen eigenlijk nog anders. Gisteravond las ik in een interview met Koos van Zomeren in De Groene Amsterdammer dat hij nog steeds nadenkt hoe hij het geluid van een vogel in taal kan vangen. Dat kan natuurlijk niet, maar toch. Bij de zilvermeeuw kwam hij uit op ‘smalende keelklanken’ en dat vond hij uiteindelijk toch goed gevonden. Soit. Van Zomeren heeft mooiere omschrijvingen bedacht, bijvoorbeeld die over het foerageergedrag van de kanoeten: ‘ze naaiden modder aan het wad.’

Maar over de mooi- of  lelijkheid van de vergelijking gaat het me niet. Over goed en kwaad gaat het in de natuur evenmin, en nee, de natuur is geen spiegel. Misschien is dat ook wel het bevrijdende van in de natuur rond banjeren. Je kunt er thuis komen.

Ik ging slapen met de gedachte dat Van Zomeren zich nu hij eerdaags tachtig wordt ook is gaan toeleggen op de zeevogels. Het is dan gewoon moeilijker om de staartmezen of de goudhaantjes nog te horen. Over de hinderlijk toenemende beperkingen met het vorderen der jaren heeft hij uitvoerig verteld in We gaan zo (Privé-domein nr. 335, 2025). Dat aanvaarden is trouwens ook een vorm van thuiskomen.

Vanmorgen zag ik dat interview weer geopend terug op mijn schrijftafel. En nu bedenk ik dus dat we woensdag die vinkjes ook gehóórd moeten hebben. Ik weet het zeker. Ik hoor ze eigenlijk nu pas, met mijn innerlijk gehoor.

52° 06′ 03.42″ N, 5° 38′ 46.38″ O

Wij wandelden gisteren bij Ede. Ede ligt net wél of net níet in de Gelderse Vallei. Wij waren bij De Ginkel aan de noordoostkant, dus dat was aan de droge, aan de net-niet-kant. In elk geval, ten noorden van Ede is evenveel Nederland als ten zuiden ervan. En ten oosten ligt niet meer dan ten westen.

Er is daar een militair oefenterrein maar we zagen geen soldaten, geen Jongens en geen Meisjes die ons land zullen verdedigen als de Vijand komt. We dachten wel af en toe geschiet te horen, ver weg. De autoweg was nogal lawaaiig, die overstemde ook ruimschoots de vinkjes. Zelfs op ons balkon in Amsterdam-Noord is het stiller. Er waren veel wandelaars, wat niet gek was gezien het lenteweer. Zij hadden elkaar veel te zeggen. Ook kwamen wij veel paarden tegen.

Ede is een keurige plaats met keurige mensen, van wier gewoonten ik slechts deze wil noemen: Edenaren houden van kippen. Dat moet wel, want in de hele gemeente wonen net zoveel mensen als in Amsterdam-Noord (ongeveer 125.000) terwijl er meer dan drie-en-een-half  miljoen kippen wonen. Met een evenredige verdeling zouden wij dan 28 kippen op het balkon moeten houden. Al onze buren zouden ook 28 kippen houden dus bij klachten was het meteen gelijkspel.

Nu doe ik voorkomen alsof dit een eenvoudige rekensom is maar dat is niet zo. Eergisteren bijvoorbeeld werden er bij een leghennenbedrijf tussen Ede en Veenendaal nog 23.000 kippen vergast omdat er Vogelgriep was geconstateerd. Hoe de stand vandaag is weet ik niet. En verder, in Amsterdam-Noord staat af en toe ook wel eens een woning leeg. Niet vaak, toegegeven, en ook niet lang, maar toch. Die getallen ga ik niet iedere dag wijzigen. Ik ben de voormalige minister van Landbouw niet. Die zou allang onnavolgbaar gejongleerd hebben met scheikundeboekachtige formules.

Er is trouwens een nieuwe minister. Die oogt pienter. Hij komt uit Twente, bijna Duitsland dus al. ‘Kiek’n wattet wordt’ zeggen ze daar als iemand met iets geheel nieuws begint en ze de poging niet op voorhand als kansloos willen afschieten. Wie hem kent, roemt ‘m om het hardst om zijn pienterheid, het zal dus wel niet alleen zijn brilletje zijn. Het nieuwe kabinet verwacht veel van ‘m, anders hadden ze hem niet het rottigste dossier gegeven.

Terwijl ik gisteren zo aan de kippendichtheidsratio liep te hoofdrekenen en de zaken alleen verder compliceerde door te denken aan de geitendichtheid, die in deze streek nog ongelimiteerd mag groeien (hoeveel geiten gaan er op het balkon?) gunde ik de kakelverse minister méér dan de pienterheid die hem op voorhand wordt toegeschreven. Véél meer. Naast de gigantische aantallen kippen en geiten gaat het tenslotte ook nog om runderen en varkens. Dat zijn er ook niet weinig hoor! Die zullen de minister nog meer hoofdbrekens geven. Op het balkon kunnen wij ze niet hebben.

Wij wisten wel dat Ede in het Hart van Nederland lag. We hoopten op een markering, een mooie steen of zo waar je dan omheen kon lopen en je dan pas op en top Nederlander voelen. Nu weet ik dat we dan bij Lunteren hadden moeten gaan wandelen. Maar daar heerst Vogelgriep.

Bij het ontbijt bespraken wij vanochtend de adviezen die we in onze zaterdagkrant hadden gelezen. Zouden de nieuwe bewindslieden die ook lezen? En zouden ze er iets aan hebben? En meer nog, zouden ze er iets mee doen?

Prachtige adviezen allemaal, daar niet van, maar we bevonden ons al snel op het punt waarop we onze kinderen van raad voorzagen toen zij de deur van het ouderlijk huis achter zich dicht trokken: altijd met twee woorden spreken, niet naar enge mensen luisteren, tel tot tien als je boos wordt, je kunt niet iedere dag ijsjes eten, let op de centjes, je mag altijd thuis komen hoor! We dreigden weg te dromen boven ons familiealbum. En hielden onze adviezen tegen het licht van wat er nu van hen geworden is. ’t Is toch anders gegaan allemaal.

En we wilden wel eens weten wat echt verstandige mensen nou van dit politieke experiment vonden. Mensen als Tjeenk Willink. Of Remkes. De ouwe koningin desnoods. Wij zaten stil.

‘Het kan wél’. Daar was het allemaal mee begonnen. Op een of andere manier vonden ze dat allemaal want anders zouden ze nu niet met elkaar op het bordes van Huis ten Bosch bij de koning in hun op maat gesneden nieuwe bewindsliedenpakjes staan te kleumen en te grimassen om toch maar eensgezind en voordelig op de foto te komen. Maar wat was ‘het’? En wie had er dan gezegd dat het niet kon? Wat bedoelden ze trouwens met ‘kunnen’? Hoe dan?

Ik vertrouwde mijn vrouw toe dat ik vanaf de verkiezingen stiekem steeds had moeten denken aan die uitspraak van die ontwikkelingspsycholoog die ooit eens uitlegde dat voor een puberbrein alles nieuw is, en de moeite waard eens aan een serieus onderzoek te onderwerpen. Een puber, zei die, onderzoekt volkomen argeloos het voorstel of – ie in dat zwembad met levende haaien zou durven springen. ‘Maar dat is geen vraagstuk, dat is een waagstuk,’ zei ik mijn vrouw.

‘Pedante Schoolmeester!’ repliceerde mijn vrouw pinnig. ‘Jij kijkt nu niet eens over de rand van je eigen schoolzwembadje uit! Het gaat hier wel om het Algemeen Belang, hè! Niet alleen voor Nu, maar ook voor de Toekomst. Niet alleen voor die ene partij maar voor Alle Mensen. Dus zeker niet alleen voor het Onderwijs. Of de Zorg. Of de Jongens en Meisjes die Ons Land gaan verdedigen.’ Ze was in hoofdletters gaan spreken maar had kennelijk wel mijn voorbeeld meteen herkend. Dat dateerde nog uit de tijd dat wij samen voor de klas stonden en iedere dag met pubers van doen hadden. We hadden dat indertijd een eyeopener gevonden. En wat was er van die kinderen geworden?

We vielen nog stiller.

Met dat algemeen belang had zij zeker een punt, overwoog ik, ’t zal toch niet zo zijn dat we een voortzetting krijgen van de verkiezingscampagnes. Wat ik de afgelopen weken op billboards naast de snelwegen in dit land heb zien boodschappen stelt mij niet gerust. De omgekeerde vlaggen waren nog niet eens overal weggehaald. Landschapsvervuiling. Ja, dat kon wél.

Juist wilde ik mijn vrouw gaan zeggen dat ik er ook een hard hoofd in heb of de adviezen van de Nationale Klimaatcommissie van deze week wel door het nieuwe kabinet ter harte zullen worden genomen toen zij mij onderbrak: ‘Ik moet nu weg hoor, je kunt voor vanavond de aardappeltjes wel opbakken. En anders red je je wel. Nou doe – hoeg!’  Ze haastte zich voor een afspraak met de kleinkinderen. ‘t Is iets met Bubble Planet, of zoiets. Ik word oud. En vraag mij wel vaker af in welke tijd ik ben beland. Maar misschien is Bubble Planet ook wel een goede voorbereiding op de toekomst.

‘Rij voorzichtig!’

Twee raku-kommen, met hun houten bewaardozen

Nadat hij voor-vorige week is overleden kon je geen krant of tijdschrift openslaan zonder op een necrologie van Cees Nooteboom [1933-2026] te stuiten. Bijna alle necrologen citeren dit zinnetje: ‘Herinnering is als een hond die gaat liggen waar hij wil’. O ja, en ook nog dat hij eigenlijk de Nobelprijs voor de literatuur had moeten krijgen. Dat ze dat tenminste in het buitenland al lang vonden.

Dat zinnetje herkende ik meteen, allicht want ik heb er voor doorgeleerd. Maar vermoedelijk vooral omdat ik zelf een hond had toen ik het voor het eerst las. Leofwin heette die, een Labrador die nooit moe werd maar die op de gekste plekken neer kon ploffen, z’n kop op z’n poten leggen en dan doen alsof het spelen wel gedaan was, ondertussen mij overal met zijn hondenogen volgend: ga je nou nog mee? Nooteboom bedoelde heel iets anders over de werking van het geheugen te vertellen, dat begreep ik toen ook wel. Met het zinnetje is niks mis, het allittereert lekker en de assonantie is ook in orde. Zoiets beklijft gemakkelijk. Maar het mooiste aan de metafoor is dat – ie zo plastisch is. Hij geurt naar hondenvacht.

Nou is het merkwaardige dat als je mij er veertien dagen geleden naar gevraagd zou hebben ik Bernlef als de maker van die regel genoemd zou hebben. Met grote stelligheid, en iedereen zou het geloven. Misschien komt mijn verwarring weer doordat ik Rituelen en Hersenschimmen ongeveer tezelfdertijd gelezen zal hebben. Dat weet ik niet zeker, ik bedenk dat nu omdat die boeken ongeveer in dezelfde tijd uitkwamen. Mijn geheugen bedriegt mij vaker. Vergeetboek. Ik reconstrueer die tijd nu in mijn hoofd, beginjaren ’80: waar ik was, wat ik deed, met wie. Leofwin ploft naast mij neer. Ik zie zijn ogen, ruik zijn rulle vacht. Ik kan ‘m bijna de kop strelen.

Nu mijn onderzoekingen vanochtend tot zover gevorderd waren dacht ik: waar ging Rituelen ook al weer over? Er was iets met een kostbare theekom, iets met een Japanse theeceremonie, wat niet helemaal goed afliep. Maar waarom ook weer? En ik herinnerde mij de opkomende wrevel destijds toen ik dit bij Nooteboom las. Wist die Nooteboom daar nu ook al van alles van? Of was het alleen maar  opgepoetste buitenkant? Ik was mij toentertijd danig gaan interesseren voor het zenboeddhisme.

Ik laat het nu maar even voor wat het is, ik verdwaal toch al. We zijn een half mensenleven verder, Nooteboom zou nog heel veel boeken schrijven, mooie ook wel, al kan ik mij van geen enkele goed de plot voor de geest halen, en ja, ik genoot van zijn fijnzinnige observaties tijdens zijn reizen, de plekken waar hij kwam, en ik zou nog heel veel andere boeken gaan lezen, en ook reizen, en ik zou nog heel veel moeten leren, heel veel kommen stuk slaan ook, figuurlijk dan, en heel veel mensen zouden niet ophouden te zeggen dat Nooteboom de Nobelprijs voor de literatuur verdiende. Wat herinner ik mij nog van de boeken van Nooteboom over laten we zeggen zesenveertig jaar, aangenomen dat ik er dan nog ben?

Het is maar goed niet alles te onthouden. Om in die andere beeldspraak te blijven, dan zou je kommetje maar overstromen. Alleen leeg kunnen er weer nieuwe dingen bij. Maar waarvan men hield blijft altijd stil herinnerd. Daar zijn geen prijzen voor.

Leofwin

‘Wordt het al wat, die Nieuwe Wereld?’

Bij de avontuurlijke reis door 4000 jaar Westerse geschiedenis die ik afgelopen week maakte met Josephine Quinn als reisleidster dacht ik vaak: ‘hé, daar ben ik al eens geweest!’ En dan was ’t ook zo. Ik voelde weer de ochtendkoelte langs mijn gezicht strijken toen wij in Knossos waren, heel vroeg was dat omdat heel vroeg zo rustig is, de hitte van Agrigento waar we schaduw moesten zoeken achter de zuilen die daar nog steeds staan, de versere herinnering aan Pompeï waar we het afgelopen najaar nog de hele dag rondsjouwden, die ogenschijnlijke zachtheid van het plaveisel, dat toch keihard is als je vallen moet. Een boek als dit is de geest op vakantie.

Wat hebben wij toch uitzonderlijk veel geluk gehad dat wij daar allemaal geweest zijn, zei ik mijn vrouw. ‘Krijg ik nou nog een echte recensie?’ Ze vind het nogal gemakzuchtig dat ik me er met een gedichtje van af dacht lijken te maken. ‘Je schrijft er nog net onder van wie je ’t hebt gejat. Maar jatten blijft het.’ Misschien ook verwachtte ze van mij een gedegener bespreking van ’t boek waarin ik nu al een week in ronddwaalde, compleet met verwijzingen naar al die andere lijvige werken over de geschiedenis en de beschaving die zich op mijn schrijftafel hadden opgestapeld. Torens werden het. En dat waren ook geen goedkope boeken. ‘Heb je niks lolligs te zeggen over die ouwe Grieken waar je anders altijd de mond zo vol van hebt? Pfff, de wieg van de beschaving . . . Een beschaafd bed zul je bedoelen want ik besterf het iedere ochtend van de rugpijn.’

Ik bedacht dat ik het wel had willen hebben over dat verhaal over Gandhi dat mij bij het lezen telkens te binnen was geschoten, op het hinderlijke af want Quinn heeft het helemaal niet over Gandhi of Britania rules the waves. ‘That would be a good idea,’ zou die geantwoord hebben toen hem in de voorbereidingsfase van de Indiase staat gevraagd werd wat hij van de Britse Beschaving vond. Maar toen ik het nazocht bleek het een gefantaseerd verhaal. En ze hebben daar trouwens nou wel iets anders aan hun hoofd. In India ook overigens. En al die andere staten, die van Amerika, en Rusland, en China, en Israël. Waar niet?  

Ik praat geen wijsgeren na, zei ik toen maar, die leest iedereen maar lekker zelf. Of niet. En Quinn beweert niks wat anderen niet ook al hebben opgemerkt. Jij en ik hebben gewoon ontzettend mazzel gehad dat ons wiegje hier toevallig stond, in Wolvega en in Wieringerwerf. Bofkonten, dat zijn we, en op Wolvega en Wieringerwerf ga ik mij nóch beroemen, nóch over beklagen of verontschuldigen.

Beschaving moet ieder kind opnieuw uitvinden: hoe ga je met elkaar om? Meer is het eigenlijk niet. En dat dan iedere ochtend. Vandaar dat gedichtje, dat was er al en het is veel beter dan ik het kon zeggen. Leg me nou maar eens uit wie er niet jat.

‘Iedere ochtend?’ vroeg mijn vrouw toen. ‘Dus we gaan vandaag achter een nieuw bed aan?’