Categorie: Haiku

Slechtvalk belaagt strandlopers boven het Wad | foto Jan van de Kam

Uitéénwaaierend

zwenkt een vlucht strandlopertjes –

door luchtig heden

_____

Oei, da’s niet best: een slechtvalk! Je ziet z’n silhouet in het midden van de foto, ter hoogte van de bovenste vogels in de zwerm. Nou zijn slechtvogels voortreffelijke jagers,  dat wordt dus prijsschieten. Een makkie.

Om welke strandlopers het hier gaat kan ik niet zien. Ik weet niet in welk jaargetijde deze foto is genomen. Het zou in de zomer kunnen zijn, het diepe blauw van de lucht duidt daarop. Dan zijn het geen kanoeten want die zijn eind mei al verder getrokken naar Siberië. Je zou dan trouwens ook meer rood moeten zien, hun zomerkleed.

Misschien gaat het om bonte strandlopers, die zijn het talrijkst en komen vooral in het Waddengebied voor. De bovenkant van die bontjes is donkerder dan de onderkant. Als ze zwenken lijkt het wel om twee soorten te gaan. Maar dat is dus niet zo.

Strandlopers hebben hun manier om met die dreiging om te gaan: ze vormen een dichte zwerm. ‘Daar raakt die slechtvalk dan van in de war’ is wat kort door de bocht. ‘Keuzestress’ nog korter. Misschien dat die snelle wisseling van licht naar donker een rol speelt. Maar eigenlijk weten we het niet. Wel dit: het is helemaal geen makkie, zelfs niet voor de snelste vogel op aarde.

Die ene slechtvalk is ook niet de grootste bedreiging voor de soort. Dat is de mens. Niet die éne mens. Een horde is al behoorlijk vervelender. Maar ja, dan kunnen strandlopers verder het Wad op, waar mensen niet kunnen komen, naar de Richel of op Griend bijvoorbeeld, of Engelsmanplaat.

Maar de grootste bedreiging vormt wat je niet meteen op de foto kunt zien: de opwarming van de aarde. Als het water in de Waddenzee almaar stijgt kunnen de vogels niet meer bij de schelpdiertjes en garnalen waar ze van leven. Ook zijn er geen hoogwatervluchtplaatsen meer. Een nog grotere bedreiging is al helemaal niet op de foto te krijgen: de arctische gebieden waar de vogels broeden warmen ontstellend snel op. Gevolg: de sneeuw smelt eerder. Daardoor komen insecten eerder uit de bodem. strandlopers moeten dus eerder in hun broedgebieden bij de poolcirkel aankomen. Ze kunnen namelijk niet verder naar het noorden. Niet omdat je dan van de kaart valt, maar omdat daar helemaal niks meer te eten is.

Eén individuele vogel heeft hier allicht geen weet van. Een zwerm ook niet. ‘De soort’ bestaat helemaal niet, dat is een concept van mensen. Er bestaan een heleboel individuele strandlopers die verrekte veel op elkaar lijken en die veel gemeen hebben. Maar dit is mij duidelijk: als één zo’n paartje strandlopers te laat in het broedgebied aankomt, wordt het niks met het  nageslacht. Als dat voor die hele zwerm geldt, komen er in het najaar ook geen jonge strandlopertjes meer mee naar het Wad.

Hoeveel jaar zou het duren voor je daar vergeefs staat te wachten met je fototoestel in de aanslag?

Kanoetstrandloper (Caladris canutus canutus)

Mijn eerste strandloper zag ik aan de Noord-Hollandse kust. Ze hoorden bij mijn jeugd. Als de badgasten en wandelaars het strand verlaten hadden waren ze er opeens, dribbelend langs de waterlijn. Geen idee waar die opeens vandaan kwamen, waar ze gewacht hadden tot de kust veilig was. Maar opeens kwamen ze in vluchten aanzwermen. Als de zon erop scheen belichtte die beurtelings de onderkant en bovenkant: zó zag je ze, zó waren ze weg tegen de achtergrond van de lucht. Ze hoorden er zoals het water bij de zee, het zand bij het strand. Ik hield van dat moment, van de stilte die intrad als het spelen gedaan was. Van hun schelle, korte roepjes – ze hadden iets te zeggen.

Later, wat liefdes later, ontstond deze haiku:

Pal op de vloedlijn

passeren strandlopertjes

hun korte pootjes

Later, nog weer veel later toen ik op Wieringen woonde, las ik in een natuurcolumn van Koos van Zomeren de vergelijking van het foerageergedrag met een naaimachientje. Dat pikken naar schelpjes en garnaaltjes doet daar inderdaad oppervlakkig aan denken. Kunst, dacht ik gemelijk, zo’n vergelijking, Van Zomeren doet ‘literair’. Tot ik deze formulering tegenkwam: ‘ze naaiden de modder aan het wad.” En daaruit sprak iets wat veel groter was dan dat kleine dribbelende diertje. Hier was de hele ruimte van slik bij betrokken, de droogvallende wadplaten, de luchten erboven, de getijden, het eindeloze Wad. En in die grote bewegingen deed dat strandlopertje iets futiels, iets banaals bijna, alleen maar om zijn kostje bij elkaar te pikken. Maar dát hield hemel en aarde bij elkaar.

Het duurde nog weer wat langer voor ik een beetje onderscheid begon te zien tussen een strandloper en een plevier. En nog meer tijd voor ik doorhad dat er verschillende strandlopers zijn. In de haiku gaat het om een drieteenstrandloper, bij Van Zomeren om een kanoet. Lang vond ik het maar iets uitsloverigs hebben al die ondersoorten uit elkaar te houden, het elkaar aftroeven wie dat het beste of het snelste kon. Zonderling hobbyisme. Bespottelijk duur ook nog, met die telescoopkijkers. Maar toch nog beter dan het brallerig becommentariëren van autootjes op het circuit van Zandvoort. De herrie alleen al. De macho’s.

Er is een precies moment geweest waarop mijn beeld over de vogelarij radicaal kantelde. Op de Molgerdijk bij Vatrop op Wieringen vertelde mij een man met zo’n grote telescooptoeter dat hij de rotgans die hij die ochtend in het vizier had gekregen nog in de zomer zélf ergens in Siberië had geringd. Hij was er helemaal opgetogen van. Pocher, dacht ik. Hij aan het vertellen, ik aan het luisteren. Er kwam geen eind aan. Dat die rotganzen op Spitsbergen en in Siberië broedden wist ik wel, ook al ‘hoorden’ ze bij Wieringen. ‘Rotgans’ is daar zelfs een familienaam, zo vertrouwd zijn ze. Siberië was ver weg, dat wel, maar al eeuwenlang kwamen die ganzen daarnaartoe in de winter, toen ’t nog een eiland was. Ook wel eens niet. Dan was er zeker iets aan de hand in Siberië, werden ze zeker opgevreten door de Russen.

Tot zo ver begreep ik ’t wel. Het paste prima in mijn wij-zijschema. Maar toen begon die man over de kanoeten. Die broedden niet alleen veel verder oostelijker in Siberië maar als ze in de winter naar de Waddenzee komen, ‘dáár is het dan veuls te koud vanzelluf,’ dan vliegen ze na een tijdje opvetten gewoon door naar Afrika, tot aan Kaapstad toe. Gaan ze daar lekker overwinteren. En daarna vliegen ze gewoon weer terug. Het hele end. In één jaar.

Tóen gebeurde er iets onder mijn bekrompen hersenpan.

‘Kijk, die daar,’ de man wees, ‘dat zijn kanoeten’. Zelden voelde ik mij zo’n  onbeduidend stipje als toen ik die kanoeten zag.

Vanochtend vroeg, op deze stille zaterdag, hoorde ik opeens scholeksters roepen. Laat deze zaterdag ook verder maar stil zijn.

Zéér dringend is het

waarvan scholeksters reppen –

op leven en dood

Die tureluurtjes,

zo ver ze te horen zijn:

tot het uiterste

_____

Vanuit Nederland gezien begint de Waddenzee bij het Balgzand: die enorme wadplaat tussen Wieringen, Den Helder en Texel. Jarenlang was dat het uitzicht van mijn kleine huis op de hoogte van Oosterland, vlak naast het kerkje. Van daaruit zwierf ik langs het wad. Daar leerde ik de bewegingen van de vogels te volgen, de beweging van de getijden. Als mensen mij daar dan eindelijk gevonden hadden hoorde ik niet zelden dat ik aan het einde van de wereld woonde. Ik liet hen hartelijk in die waan want ik was gesteld op de rust. Over mijn bijna dagelijkse ervaringen dat we het begin van de wereld aanschouwden deed ik er het zwijgen toe.  Het woord epifanie meed ik helemaal als de pest. Maar toch was het zo. De hemel zij geprezen dat het Balgzand niet vrij toegankelijk is.

De Waddenzee met haar eilanden strekt zich langs de Duitse en Deense kust helemaal uit tot Esbjerg. Bijna al die eilanden heb ik ooit wel eens bezocht. Op de fiets, hoe anders, als je student bent, en ook nog getalenteerd idealist? De Vereniging tot behoud van de Waddenzee bestond toen nog niet zo lang maar ik adverteerde al fietsend met de sweater met het logo: Wees wijs met de Waddenzee. Ach. Veel herinneringen aan die ontdekkingsreizen kwamen afgelopen week weer bovendrijven toen ik de documentaire As the tide comes in (2023) zag. Die had ik indertijd gemist bij de IDFA / Movies That Matter maar gelukkig bleek De Groene Amsterdammer die nog uit te zenden. Er zijn, ook gelukkig, nog idealisten.

De film volgt het dagelijks leven op Mandø, een van de laatste Waddeneilanden van die parelketting van kwetsbare schoonheid. Ik ruik weer het zilt van de schorren, zie het water weer opspatten voor mijn voorwiel toen ik over de dam naar het eiland fietste, het zonlicht maakte er zilver van. Ik moest vaart maken, alleen bij eb was het eiland bereikbaar. Ik hoor weer de sterntjes, de tureluurtjes, zie weer de vluchten strandlopertjes boven het water zwenken.

De documentaire volgt vooral de bezigheden van de laatste boer van het eiland, Gregers. Die is vooral doende zijn land droog te houden voor het stijgende water. Ja, een vrouw om het leven mee te delen, dat zou hij ook wel willen. Maar wat heeft hij dan te bieden? vraagt de Deense variant van Boer zoekt Vrouw hem. Gregers is lang stil. De natuur, bedenkt hij dan eindelijk. Leven op dat eiland is al eeuwen lang rekening houden met de getijden. Dat ging in het verleden wel eens mis. Maar nu is er een dreiging bijgekomen: door de klimaatsverandering komt dat water steeds hoger. En vaker. Het is niet langer de vraag of het verkeerd af zal lopen. Maar wanneer.

Je hoort en ziet de laatste tijd steeds vaker beelden van eilanden in de Stille Oceaan die ten gevolge van de stijgende zeewaterspiegel ten onder dreigen te gaan, Tuvalu bijvoorbeeld. Dat is ver weg. Maar gefortuneerden boeken een vliegreis om dat eens met eigen ogen te aanschouwen. En er daarna bevlogen (zegt u dat wel) over te ouwehoeren in een of ander mondiaal forum ter bevordering van het ecobewustzijn. Idealisme, zegt u dat wel. Pfff . . .

Vijftig jaar geleden wisten we al dat het mis ging met de Waddenzee. Het getijdegebied uitroepen tot werelderfgoed heeft daar geen spatje aan veranderd. Dit is geen oproep met z’n allen nu maar naar Mandø af te reizen. Ze hebben daar al genoeg last van de gesel van het toerisme en het adverteren heb ik afgeleerd. Maar die documentaire bekijken zou toch moeten kunnen. As the tide comes in laat in al z’n lulligheid akelig scherp zien hoe we er voor staan. En hoe dichtbij het is. En hoe precair.

Alle vogels zíen
die je onderweg hóórt? Nee,
dan kom je nooit thuis

Feestelijk gekraagd,
nog één blik in de spiegel:
naar het futenbal!

Er beweegt steeds meer
leven hoog in de bomen –
de kraaien flirten

Bewogen worden
in wiegeling van de wind
waaiert de wilg

Het licht ruiselen

in alle tussenruimte

fluisteren berken