Categorie: Haiku

1.

De tijd is recht. Lineair. Kijk maar in je agenda en aan de onverbiddelijkheid van het verloop van de tijd is niet te ontkomen. Als je tijd zo opvat, is er sprake van vooruitgang: morgen wordt alles beter. Zo denken sommige politici. Of van achteruitgang: die tijd toen, herinner je je? die was goudomrand. Zo denken andere politici. Heimwee en verlangen, denkt de dichter. Beide zijn natuurlijk illusie. Zo denkt de dwaas.

2.

Tijd is krom. Cyclisch. Kijk maar naar de seizoenen en ervaar dat het weer zomer geworden is. In het rustpunt van je eigen natuur neem je waar welke verschijnselen zich allemaal in een jaar hebben voorgedaan. En hoe je in wezen, in het hart hetzelfde bent gebleven. ‘Ewige Wiederkehr des Gleichen.’ (Nietzsche). Ook een illusie. Zo denkt de wijze.

3.

Met 1 en 2 is het vaak wringen. “Het leven heeft mij, Goddank, bijna niets geleerd. ‘Het leven heeft me veel geleerd,’ zegt de oue sok.” (Nescio)
Of wisselen zich af. Je moet een evenwicht zien te vinden tussen Chronos en Kairos, zegt filosofe Joke Hermsen in Stil de tijd (2009). Tja. Hoe?

 4.

Soms helpt een afbeelding iets ingewikkelds in een klap te verhelderen. De beroemde ring van Möbius bijvoorbeeld. Nog beter: niet de tekening maar een zelfgemaakte. Neem een lange strook papier, draai die een slag en plak de uiteinden aan elkaar. Volg dan met je vinger het lineaire verloop en verbaas je erover op hetzelfde punt uit te komen. De kleinkinderen waren verrukt toen ik die ring heel precies in tweeën knipte: het bleef één ring! En nog verrukter toen ik die ring nóg een keer in tweeën knipte: het werden twee ringen! Enzovoort. Ik ben weer kind. Soms zit ik aan de achterkant van de tijd.

5.

Nóg mooier vind ik de fles van Klein (geen kleine fles maar genoemd naar Felix Klein, 1849-1925). Denk je die eens heel groot in, bijvoorbeeld zo groot als Amsterdam. Of nog groter. Wat is binnenkant? Wat is buitenkant?

6.

En zo herbegin ik iedere dag hetzelfde gedicht. Het kan niet gezegd. Het woord stilte verbreekt diezelfde stilte. Zoiets. In mij huizen dwaas en wijze. Mijn dichten is een pogen. Het spelletje is dit: dichten opvatten als het vullen van een gemis, van een gat. Het is maar een spelletje.

7.

Binnenstebuiten

blijkt precies in het midden

buitenstebinnen

∞.

Een vermoeden van de eeuwige Tao.

Er gaat iets voorbij –

populieren luisteren

in voornaam ruisen

_____

Piet Mondriaan (1872-1944), Het Gein: bomen langs het water (1906)

Het Gein meandert van Driemond naar Abcoude; we fietsen graag langs dat water. Mondriaan schilderde het in 1906, 34 was hij toen en nog onberoemd. Het zal toen aan het eind van dag geweest zijn, misschien ook aan het eind van de zomer. Mondriaan was in die tijd bezig met de ‘tragiek van de natuur’, schrijft een biograaf. Het realisme liet hij steeds meer los, de kern der dingen zocht hij en iedereen weet waar dat op uit liep.

“Die dingen die geschilderd wilden wezen en als je dan dacht: ‘dan moet ’t ook maar gebeuren’, dan wilden ze weer niet.” merkt Nescio in Titaantjes over Bavinks schilderkunst op. Bavinks strijd liep toen al op ’t eind. Nescio kende het Gein ook en zwierf daar tezelfdertijd als Mondriaan rond. Wie wil weten hoe het met Nescio afliep leze zijn verhalen. Of zijn biografie.

Er staan nu andere bomen langs het Gein dan aan het begin van de vorige eeuw. Allicht, zelfs bomen hebben niet het eeuwige leven. Ze ruisen als de wind hen beroert en doen helemaal niet tragisch.

Wij fietsen daar, stappen af, kijken hoe het water voorbij stroomt, luisteren. En ik denk aan Mondriaan en aan Nescio. En ook wij gaan voorbij.

Piet Mondriaan, Bomen aan het Gein (1907-1908)

Piet Mondriaan, Bomen aan het Gein (1902)

Drijvende groente,

vroeg de illegale gast,

mag dat dan weer wel?

_____

Leesaanwijzingen:

• Voor de titel: Abel J. Herzberg, Om een lepel soep, Amsterdam 1972
• ‘Soep’: zie bijvoorbeeld Paulien Cornelisse, ‘Ik houd niet van drijvende groenten’, hoorde ik laatst iemand zeggen over soep. De Volkskrant, 7 juli 2025
• ‘Illegaliteit’: ‘onwettelijkheid’. Van de werkelijkheid zijn juridische wetten slechts een waterig aftreksel
• ‘mag’: juridisch recht is iets heel anders dan moreel recht. Zie bijvoorbeeld Abel J. Herzberg, Om een lepel soep, Amsterdam 1972
• “Waarlijk vreemd vermag alleen te zijn wat menselijk is”, Wisława Szymborska, Psalm, Grote getallen, 1976

Vincent van Gogh, studie van een dode mus, ca. 1890

Wit wordend koren –

op het stof bestoven pad

tsjielpen nog musjes

_____

Opm.

Een hele week al prutste ik aan een haiku. Vorige week fietsten we door de Groninger graanvelden, in de buurt van de Dollard. De gerst kleurde al geel, de tarwe had nog tijd nodig maar met deze warme dagen zal dat zeker lukken. Erboven cirkelden kraaien, in rommelige formaties, krassend tegen het windje in. De lucht was betrokken, het miezerde af en toe. En toch hing over de velden een zomerse stilte. Alles golfde. Af en toe brak de zon door en zette de kafnaalden van de gerst in verblindend licht. Als  ragfijne lijntjes van een etsnaald.

Het golvende graan en de kraaien deden onvermijdelijk aan de laatste schilderijen van Van Gogh denken. Daar is veel over geschreven in verband met zijn voortijdige dood. Aan de dood dacht ik evenwel niet. Wel aan de beraadslagingen die op dat moment in Den Haag plaatsvonden. De miljarden die gevonden moesten worden. Het gekuip en gekruip om dat te bewerkstelligen. De potsierlijke hogeborstzetterij. Over welke waarden en welk leven verdedigd moesten worden ging het evenwel niet.

In Termunten stapten we even af om het aardige kerkje ook van binnen te bezichtigen. We stapten de 13^e eeuw in. De eeuw van Hadewijch, bedacht ik onwillekeurig, en van Reynaert. En ik vroeg mij af of die mensen in laten we zeggen 1250 in Termunten ook wel eens aan Hadewijch of aan Reynaert dachten. Die minne es al, de brand der liefde Gods én nu gaet Reynaert al huten spele, de vileine bespotting van de menselijke hebzucht. Mooie boel, dacht ik, toen de kalme stilte van de Ursuskerk het stuivende stof van mijn gedachten deed neerdalen, in al die acht eeuwen geen millimeter opgeschoten. Orewoet! Met die haiku vlotte het maar niet, allicht niet.

Op foto’s in de krant van vanochtend beelden uit Gaza. Een man rent met een zak meel op zijn hoofd door een aan flarden geschoten land. Hij moet kogels ontwijken. Alles fladdert. Als een musje dat zich het vege lijf probeert te redden van het schot hagel dat de boer op hem richtte. Ik wou eerst nog zeggen maar daarover gaat deze haiku evenwel niet. Maar daarover gaat deze haiku ook. Orewoet.