Toen er in januari op Texel zomaar een zeldzame brileider opdook kwamen er horden mensen op af. Die hoorde thuis in Oost-Siberië, of Alaska. Dat was me dus wat. De horden zijn vertrokken. Wat het lot is van die ene eider weet ik niet.
Voor eidereenden moet je naar de Waddeneilanden. Als je weet hoe die eruit ziet herken je hem meteen. Als je weet hoe hij klinkt ook. Zijn baltsroep houdt het midden tussen een houtduif in vervoering en het ge-oehoe van een bosuil in verwondering. Of een mens die dat nadoet. Maar dan moet het april zijn, de jongen zijn nu al vliegvlug. De Wadden vormen hun zuidelijkste broedgebied.
Om hem te zien heb je wel een kijker nodig: ze foerageren op de mosselbanken die onder water staan. Krabbetjes eten ze ook. En ze hebben een pest aan verstoring.
Na het verbod op de kokkelvisserij leek het wat beter te gaan met hun aantallen. Maar die lopen nu toch weer terug. Wordt het hen hier te warm?
Eiders protesteren niet. Ze vertrekken, stilletjes. Het Wad zal nog stiller worden zonder hen.
Wat moet je, eidereend zijnde, allemaal uit de kast halen om op te vallen? Wanneer word je gemist?
Ik wilde vanmorgen nog wel even doorgaan met mijn lied over de regen. Maar ’t gaat niet, de zon schijnt volop. In het hele blauwe hemelgewelf is geen wolkje te bekennen. En toen ik vanmorgen op het balkon mijn koffie dronk hoorde ik overal de duiven luidruchtig koeren van minnelust. Dat gaat het hele jaar door. Een zat op een tak in de esdoorn waar de zon net bij kon te roepen dat hij het mooiste plekje had. Je kon zijn veertjes tellen. De wind streelde die zachtjes en je kon bijna zien dat de wind daar pret in had.
Met die Gay Pride Canal Parade is het gisteren ook allemaal goed gegaan, las ik in de krant. Nu ja, ’t viel niet in het water en ‘er waren geen incidenten’. Pfff . . . Dat neemt niet weg dat die hele manifestatie, met al die honderdduizenden op al die bootjes door de grachten een schandvlek voor de samenleving is: niet voor die mensen, allicht niet en de hemelbewaarme, maar voor al die lui die niet willen hebben dat die mensen zijn wie zij zijn.
Wat mankeert mij toch, dacht ik toen ik mijn koffiebeker bijschonk, dat ik aan zo’n feestelijke dag toch nog iets lelijks ontwaar? Ik bladerde door mijn bundeltje Narrenwijsheid dat ik speciaal uit de kast had genomen. J. C. van Schagen opent die bundel met een lofzang op de regen en die had ik wel weer helemaal over willen schrijven. En aanvullen. Met nog meer druppels. Maar het zonlicht bereikte inmiddels door het zijraam ook mijn schrijftafel, en scheen op dat bundeltje, dat door de gele omslag nog meer zon reflecteerde. De duiven koerden.
En ik denk aan die dag dat ik dat bundeltje kocht, ik zal zeventien geweest zijn. En hoe die poëzie mij mijn hele leven heeft begeleid. Hoe ik aan al die buitenissige boekjes met onmogelijke formaten was gekomen. Aan die keer dat ik Van Schagen had opgezocht, in zijn appartement aan de IJssel. Hij woonde ook in Domburg maar in de winter toch het liefst in Deventer. Het regende toen een beetje, niet veel maar toch. De overkant van de IJssel werd wazig. En hoe ik hem bedankte voor die poëzie en voor al het andere dat hij daarna nog had gemaakt. Niet lang daarna overleed hij, 93 was hij toen, zo oud zou mijn moeder worden. Nee, er was geen oorzakelijk verband, het was gewoon tijd.
En ik denk eraan dat er precies honderd jaar is verstreken nadat dat bundeltje is verschenen. Een eeuw! Een ogenblik.
En ik herlees:
Niets is dat niet goddelijk is
daarom wil ik niets uitzonderen
ik geef geen namen
ik laat adel en schoonheid liggen, ik vraag niet naar
Giotto (1266-1337): De prediking tot de vogels door Franciscus (1181-1226)
In het mystieke Zonnelied dat Franciscus van Assisi niet lang voor zijn dood schreef komt een strofe voor die mij erg verwonderde toen ik die voor het eerst las.
Wees geloofd, mijn heer, door broeder wind
en door de lucht en de wolken,
door het heldere en elk ander weer:
door hen houdt gij uw schepselen in stand
(Vertaling Eloi Leclerc, Symbolen van de godservaring; Een analyse van het ‘Zonnelied’ van Franciscus. Haarlem 1970).
Ik ben niet katholiek opgegroeid maar de wind ervaren als je broer begreep ik onmiddellijk. De zon, maan en sterren, het water en het vuur, de aarde als broers en zussen zien: in dat gezin zat ik graag aan tafel.
Mijn verwondering betrof de regel ‘het heldere en elk ander weer’. Zoveel wist ik er dan wel van dat Franciscus aandrong op wereldse armoede en grote nederigheid en dat de monniken van de orde die hij stichtte maar bedelend aan de kost moesten zien te komen. Dat zal bij regen en ontij tot nog wel een beetje meer nederigheid moeten hebben gestemd, dacht ik. Je hebt het niet altijd voor het zeggen, zoiets. En ik stelde me voor hoe Franciscus in een koud en vochtig klooster afwachtte wat mi signore met hem voor had. Naar verluidt waren toen aan zijn beide handen, voeten en in zijn zij vreemde tekenen verschenen, de zogenaamde stigmata. Maar er worden wel meer vreemde dingen over Franciscus verteld, dat hij tot de vogels preekte bijvoorbeeld. De fresco die Giotto daar in de kerk van Assisi van maakte kan onmogelijk op eigen waarneming berusten. Zo’n picturaal beeld gaat z’n eigen leven leiden, al acht eeuwen lang.
In het vroeg Italiaans van zijn tijd (1225) staat er ‘et per aere et nubilo et sereno et onne tempo’. Hoe vertaal je onne tempo / omne tempo? Wat bedoelde Franciscus?
Nu eens schijnt de zon, dan weer is er regen. De seizoenen komen en gaan, het leven vliedt, een rimpeling tussen geboortekreet en stervenszucht. Cum grande humilitate roept Franciscus op alle leven te eren. Maak je niet druk om een beetje regen.
Een schriftgeleerde uitleg laat ik graag aan de schriftgeleerden die hun schriftgeleerd gelijk willen halen. Ook over hen regent de regen. Mijn venster uitkijkend zie ik de regen loodrecht naar beneden komen. Het regent kringen in het water langs het huis. Die vormen weer grotere kringen. Het water stroomt onder de wilgen, die lankmoedig hun takken eroverheen strekken, langs het riet, naar het IJ toe. Naar de grachten waar vandaag de Canal Parade zal worden gehouden. Over alles en allen zal de regen regenen. En het is een lied.
De foto maakte ik ergens in het noorden van Portugal, toen we daar vorig jaar rondzwierven, het zal iets later in de tijd geweest zijn. Overdag was het was nazomers warm maar de bomen lieten al blad los. Het strijklicht. Het geduld. Het verglijden. Het loslaten. Nergens is het najaar zó om je heen dan daar, deze tijd. Portugal: saudade.
Ik moest er aan denken toen ik vanmorgen vroeg de regen loodrecht naar beneden zag vallen. De nazomer moet hier nog beginnen maar de kastanjes kleuren al, zag ik deze week. Straks liggen de vruchten weer tussen de gevallen bladeren te glimmen. Af en toe is al iets van herfst te proeven, de dynamiek van de wolkenluchten, het zoeken van de wind, de ongedurigheid. Het park is stiller en stiller aan het worden: veel vogels zijn in de rui en houden zich gedeisd. Andere zijn hun reis naar het zuiden al begonnen. En er kunnen nog zat zomerse dagen komen.
Wat was er eerder: het beeld of het idee voor de haiku? Een vergelijkbaar beeld en een vergelijkbare haiku zag ik eerder. Ik laat het onbeslist, het is niet van belang hoe het zit. Niet de tijd gaat voorbij maar de mens.
De schoener Oosterschelde op weg naar Frans-Polynesië, juli 2024. Foto Tom Dixon
Charles Darwin was begin twintig toen hij in 1831 aan boord van HMS Beagle de haven van Plymouth uitvoer en Engeland en Europa kleiner en kleiner zag worden. Hij bleef vijf jaar weg. In die vijf jaar van zwerven over de wereldzeeën keek hij goed om zich heen, verzamelde van alles en nog wat uit de levende en de dode natuur, planten, dieren en fossielen, en dacht daar over na. Toen hij thuis kwam dacht hij daar nog veel langer over na. Hoe stak die natuur nou in elkaar? Nee, niet zoals vanaf kansel of troon werd beweerd maar echt? Wat was de kern van alles wat hij had gezien? Hij piekerde en peinsde, liep rondjes op een paadje dat hij speciaal voor dat doel achter zijn huis in Down had laten aanleggen. Hij vergeleek zijn bevindingen, keek nog eens naar andere, las alle boeken die er over dat onderwerp waren geschreven, en kuierde nog maar weer eens een rondje. Krabbelde zijn ingevingen op:
Enfin, ’t verhaal is bekend. In 1859 verscheen eindelijk de vrucht van al dat overdenken en gepeins, On the Origin of Species. Dát boek kantelde onze kijk op de plaats van de mens in de verbijsterend rijke natuur.
Vanmiddag meert de driemastschoener Oosterschelde weer aan in de thuishaven Rotterdam, in de Veerhaven. In het kielzog van de Beagle heeft dat schip een kleine tweehonderd jaar later zo om en nabij dezelfde tocht gemaakt als Darwin. Dat gebeurde in het kader van een omvangrijk onderzoeksproject waarin getracht wordt ‘de polsslag van de planeet’ te begrijpen. De website ronkt van alles: https://darwin200.com/research/.
De Oosterschelde zal vanmiddag vast feestelijk onthaald worden. Er ligt al een vloot van 50 historische zeilschepen te wachten in de Nieuwe Maas. Er zal gevlagd worden, er zullen toespraken zijn, er zullen reportages worden gemaakt. Misschien komt het wel op de televisie.
Maar ik hoop intens dat er onder al die wetenschappers uit al die 45 landen die meegevaren hebben een jonge onderzoeker zit bij wie er een lichtje aangegaan is. Hoe werkt het mechanisme van onze destructiedrang? Zo van: we weten nou al een hele hoop, en sinds Darwin is het er niet beter op geworden in de natuur, maar hoe begrijpen we nou de menselijke natuur die dit alles meent te begrijpen maar toch de hele boel grondig aan het verkloten is? The whole enshittification?
Dat hoeft niet eens een jongeling op dat schip te zijn, maar me dunkt zeker ook geen jongeling op een ruimteschip dat koers zet naar Mars. Hij of zij hoeft niet eens een wandelpaadje achter huis te hebben, niet alle wandelingen leiden tenslotte tot vruchtbare inzichten. Het hoeft niet eens een bioloog te zijn, maar een levend mens, met een kloppend hart voor andere levende wezens.
De andere kant van sentimentaliteit is diepzinnigheid: haiku zouden getuigen van een dieper inzicht in de werkelijkheid. Een hogere werkelijkheid zelfs, beweren sommigen. Me hoela! Of als dat al wel zo is dan hoeft men daar niet meer waarde aan toe te kennen dan aan voetbalprofetische uitspraken als “Je gaat het pas zien als je het door hebt”. Dixit: Johan Cruyff. Misschien verlichtend voor wie voetbal de hele, ultieme .werkelijkheid is maar niet erg praktisch in echte oorlogsgebieden. Of bruikbaar voor als je onderweg een lekke band hebt en het reparatiesetje thuis nog in de kast ligt.
Niet zelden worden haiku in verband gebracht met zenboeddhisme en dan is het helemaal uitkijken voor Schwärmerei. Een beroemde haiku van Bashō (1644-1694) gaat zo:
De oude vijver –
een kikvors springt erin,
de klank van water
Boekenkasten zijn volgeschreven over dit kikkertje en het aantal vertalingen is ontelbaar. Ik kan die niet beoordelen, ik spreek geen Japans en al helemaal geen zeventiende-eeuws Japans. “Furuike ya kawazu tobikomu mizu no oto.” Tja.
“Door alle tijden heen heeft het water – de oude vijver – een gevoel opgeroepen van diepte, van de ongeweten, onuitsprekelijke oorsprong der dingen. Slechts het levend ogenblik, het bewegende nú, de springende kikvors – kan springen, en riep uit: “Een kikvors springt van de kant, geluid van water.”” becommentarieert J. van Tooren in Haiku; Een jonge maan (1973) dit versje. Nou nou, orakel op orakel. Als wij in het voorjaar naar het schooltje van Holysloot fietsen om daar de kikkers in het slootje te horen kwaken van minnelust schiet mij vaak Bashō’s hokku te binnen. En de bitterballen die we daar dan altijd bestellen om daar gezeten aan de waterkant op te smikkelen. Of het reparatiesetje. Plons!
Hoe zit het nu met die meedogenloosheid? Iedere morgen sta ik op in een wereld die met de dag verscheurder lijkt. Probeer maar eens opgewekt aan het ontbijt te beginnen als je foto’s ziet van uitgemergelde Palestijnse kinderen. Als een haiku eetbaar was schreef ik er dagelijks duizenden om hun honger te stillen. Maar dat is geen antwoord op die vragende gezichtjes. In die zin is poëzie meedogenloos: nach Gaza ein Gedicht zu schreiben, ist barbarisch, zoiets. Er moet voedsel heen, en snel ook. Mijn poëzie is poëzie van lege handen.
Er is nog een ander aspect van meedogenloosheid, van lege handen ook, dat kan wel wachten, maar voor vanmorgen heb ik nu wel even gegeten en gedronken.
Een aantal idioten bepaalt het lot van miljoenen mensen in deze wereld. Door wat aan wrok, haat en totale liefdeloosheid door de harten van die lieden in Kremlin, Knesset en White House woelt, komen miljoenen mensen om door uithongering en andere misdaden tegen de menselijkheid. En worden er zaadjes geplant voor nog meer oorlogsgeweld, later, als iedereen al weer vergeten is dat strijd nooit iets oplost. Niks. Over de misdaden tegen onze droevige planeet maar een andere keer. Het is al zo groot. En mensonterend. En wat doe ik? Ik maak haiku.
Niet aan iedereen zijn haiku besteed. Zo verzuchtte Ilja Leonard Pfeiffer:
Geen haiku
vlinder in de trein mijn god dacht ik als daar maar geen haiku van komt
Ik blader ook wel eens door bundeltjes huisvlijthaiku en kan ten naaste bij wel invoelen wat er door Pfeiffer heenvoer toen hij dat ook eens deed. Hij houdt zichzelf tenslotte voor een groot schrijver die zich met de grote problemen van deze tijd inlaat. Tot zover is alles in orde. Maar niettemin vind ik het geen pas vinden daar met dedain een versje aan te wijden. Een haiku nog wel. Terwijl de titel iets anders suggereert. Daar komt gedonder van. En van gedonder komt strijd.
Soms tref ik haiku’s die ronduit sentimenteel zijn en denkelijk doelt Pfeiffer daar op. Nu zou ik niet graag met Pfeiffer polemiseren: zelfs in pennenstrijd is een woord gauw verkeerd gezegd. Maar ik bepleit dat zelfs een sentiment kan uitgroeien tot een groter gevoelen van gemoed. Vind niet daar de liefde haar oorsprong? Zo dit tot mijn mogelijkheden behoorde dan had ik vanmorgen nog Poetin, Netanyahu en Trump subiet op een trein met vlinders gezet. En al die anderen. Want de vleugelslag van één enkele vlinder kan iets groots teweeg brengen. Dat weet de zeer belezen Pfeiffer toch ook?
Gekwetste vlinder,
waar kun je nu nog heen zo
zonder je vleugels?
Over de meedogenloosheid van haiku morgen maar verder. Ik moet de trein nog halen.
De Tuvaluaanse vrouw Suega Apelu staat in de lagune van de hoofdstad van het land, Funafuti | foto Mario Tama
Velen zullen zich de beelden van de toespraak herinneren die de minister van Buitenlands Zaken van Tuvalu, Simon Kofe, hield voor COP26. Hè? Wie? Wat? Waar? Hoezo? Nou, die minister die vier jaar geleden staande in het water de klimaattop in Glasgow toesprak. (Voor de vergeetproef op de som: https://www.youtube.com/watch?v=jBBsv0QyscE).
Afgelopen woensdag bepaalde het Internationaal Gerechtshof in het Vredespaleis in Den Haag dat landen verplicht zijn om het klimaat te beschermen en schade te voorkomen. Doen ze dat niet, dan hebben slachtoffers mogelijk recht op herstelbetalingen. Ik vat het maar even samen. Aan het belang van die uitspraak lijkt niks af te dingen: alle kranten in binnen- en buitenland onderstrepen die als ‘historisch’.
Maar mij leert de geschiedenis dat er nu legers aan juristen van overheden en bedrijven overuren draaien om te verzinnen hoe ze daar onderuit kunnen. Het is toch maar een advies? Op de eerstvolgende klimaattop, COP 30 in Brazilië (10 – 21 november), kunnen we kennis nemen van die juristerij. Of zoveel eerder als kleine eilandstaten als Tuvalu en Vanuatu rechtszaken gaan aanspannen tegen staten die zij verantwoordelijk en aansprakelijk houden voor het onder water stromen van hun eilanden. Vredig zal het er onder die juristen niet aan toe gaan, vrees ik.
Die toespraak van Simon Kofe is bij menigeen wel blijven hangen. Maar de natuur is geen theater. En de acteurs zijn ook geen staten. Of er oorzakelijk verband gelegd kan worden tussen dat water-aan-de-lippen-staande betoog van Kofe en die uitspraak van het Internationaal Gerechtshof zal blijken uit de geschiedenisboekjes die nog geschreven gaan worden. Ik maak me geen illusies: niets zo veranderlijk als de geschiedenis.
Suega Apelu ken ik niet. Maar het gaat om mensen zoals zij. Ik dacht aan mijn moeder toen ik de foto tegenkwam. En aan de natuur die wel ons aller moeder genoemd wordt. Maar dat is beeldspraak. Armoedige beeldspraak. De natuur intussen, de echte natuur . . .
‘Vrouw, hoe heet je? ‘Weet ik niet.’ ‘Hoe oud ben je, waar kom je vandaan? ‘Weet ik niet.’ ‘Waarom heb je zo’n diep hol gegraven?’ ‘Weet ik niet.’ ‘Hoe lang zit je hier al verstopt?’ ‘Weet ik niet.’ ‘Waarom heb je in mijn ringvinger gebeten?’ ‘Weet ik niet.’ ‘Weet je dat we je geen kwaad willen doen?’ ‘Weet ik niet.’ ‘Aan wiens kant sta je?’ ‘Weet ik niet.’ ‘Het is nu oorlog, je moet kiezen.’ ‘Weet ik niet.’ ‘Bestaat je dorp nog?’ ‘Weet ik niet.’ ‘Zijn dit jouw kinderen?’ ‘Ja.’
Wisława Szymborska, Grote pret, 1967
_____
Opm.
Hoeveel moet je van dit gedichtje afpellen om het te begrijpen?
Vul voor de titel G A Z A in; of naar believen O E K R A I N E. Of S O E D A N. De lijst is eindeloos en in heden of verleden is vast wel een oorlog die het dichtst in de buurt van die voorkeur komt. ‘De Tachtigjarige Oorlog’? Ook goed.
Wanneer ben je je naam vergeten? Of wanneer is het maar het verstandigst om die niet te noemen? Je diepste naam is natuurlijk niet wat in je paspoort staat. Als je al zo’n ding hebt.
Wanneer ben je vergeten hoe oud je bent? Wanneer doet het er echt niet meer toe? Wat is er dan gebeurd?
Waarom een hol gegraven, en zo diep? Waren de huizen op?
Leeftijd vergeten, alla. Maar de seizoenen herinnert een mens zich toch nog? Was het koud? Of juist heet?
Verstoppertje spelen geeft geen pas voor een volwassen vrouw. Wie is ‘m dan? Wie zocht?
De ringvinger, hè? Waarom van alle tien de vingers juist die?
Dit is een reddingsoperatie dus waarom zo vijandig? Iedereen wil toch gered worden? Ach laat ook maar, het antwoord laat zich raden.
Redders staan altijd aan de goeie kant, dus werk maar een beetje mee met gered worden.
Zonder kiezen kan er ook geen oorlog zijn. Maar het is dus oorlog. Die kantkieskwestie is dus helemaal niet zo ingewikkeld. Schiet nou maar een beetje harder op, straks is de kans nog verkeken.
Holbewoner! Het stenen tijdperk is voorbij hoor! Waar huist de rest van jouw stam?
O, dat zijn jouw kinderen?! Nou, hoe heten díe dan?
