Categorie: Reflecties

Jan Mankes (1889-1920) Woudsterweg bij Oranjewoud,1912

Het zou aardig zijn te weten waarom de inrichters van de overzichtstentoonstelling van Mankes’ werken in Belvédère ervoor kozen om Woudsterweg bij Oranjewoud (uit 1912) in de centrale zaal samen met Bomenrij (1915) en Avondschemering Woudsterweg (1915) op te hangen. Er klopt iets niet. Misschien was Maannacht bij Woudsterweg (ook uit 1915) op even gelukkige gronden te verdedigen. Nou ja, míjn geluk dan: die drie schilderijen uit de eerste twee maanden van het jaar 1915 op een rij. Bingo! Of is dat weer een ander spelletje?

Dat was zijn wereld, toen. Europa daverde op haar grondvesten. En Mankes zou die zomer trouwen met zijn geliefde. Liefde, oorlog en olieverf. Puimsteen. Met die bomenrijen liet hij zien hoe hij zich tot die wereld verhield. Wat ging er toen allemaal door Mankes heen?

In 1912 lag alles helemaal anders dan in 1915. Hij zou schilder zijn: ‘Ik wil zo lang een doekje koesterend bewerken en me er in denken, dat het een stukje ziel wordt.’ Zijn Zelfportret met kerkuil (1911) getuigt in alles van dat zelfbewustzijn. 

Het schilderij Woudsterweg is zijn eerste grote ‘landschap’ van zijn omgeving. Van de bomenrij steken de eerste twee nogal hoog uit. Triomfantelijk, zeggen sommigen. Koddig, zeggen anderen. ‘Als een ereboog voor de weg die hij zou gaan,’ zou ik willen zeggen. Maar ja, achteraf is het mooi wonen.

Pas in de zomer van 1913 zou hij kennismaken Anna Zernike. Die was niet toevallig uit Amsterdam in De Knipe terecht gekomen. Die hoek van Friesland was geen verbanningsoord waar men ten einde godsdienstige raad dan maar een vrouw als predikant benoemde. Zij koos overtuigd én zij was een overtuigde keuze: de eerste predikante in het land. Vrijzinnig, ook nog. Twijfelen mocht. Behalve aan Domela Nieuwenhuis want die zagen de arbeiders daar als ‘ús ferlosser’.  Om maar wat te noemen.

Ja ja, alweer, achteraf gluur je in de kont van de geit. Maar toch, er was veel niet orde in deze wereld. Of stuk.

Kijk, ongemerkt sla ik nu ik toch weer aan het redeneren. Straks eindig ik nog als Richard Roland Holst. Die had het al over de tegenstelling tussen het westers en het oosters denken en duwde Mankes zonder mankeren in het hok van het Taoisme. Omdat de westerse wereld Roland Holst niet beviel. Verrekte gelijkhebber. Mankes was toen al drie jaar dood en kon niks terugzeggen.

De zaak is dat ik Maannacht bij Woudsterweg gewoon mis. In m’n hoofd krijgen mijn gedachten mijn verhaaltje zo niet rond. ‘Die drie schilderijen,’ zou ik willen kunnen zeggen ‘vormen Mankes’ vergeestelijkte statement over een verscheurde wereld.’ En daar zou ik dan troost uit proberen te putten omdat ik zelf wanhopig een antwoord zoek op een wereld die mijn hart dagelijks verscheurt.

Het gemis is ook bijna lichamelijk. Toen ik nog lesgaf had ik een afbeelding van Maannacht in mijn lokaal hangen. Dat schilderij steunde mijn rug als ik iets moest vertellen over die oneindige ontroering die je kan overvallen als je helemaal stil bent, bij een gedichtje van Gorter bijvoorbeeld. ‘Ik wou het helemaal zeggen – maar ik kan het toch niet zeggen.’ Daar kletsten leerlingen dan gewoon doorheen.  

Of deze:

De stille weg 

de maannachtlichte weg – 

de boomen

de zoo stil oudgeworden boomen – 

het water 

het zachtbespannen tevreeë water. 

En daar achter in ’t ver de neergezonken hemel 

met ’t sterrengefemel.

Jan Mankes (1889-1920), Maannacht bij Woudsterweg, 1915

Jan Mankes (1889-1920), Avondschemering (Woudsterweg), 1915

’t Is februari. Natuurlijk is het februari geworden, zo gaat dat. Gisteren zagen we in de namiddag de zon in een heldere lucht ondergaan in het zuidwesten, achter de bomen van het park. Er was een wonderlijke gloed boven de donkerende aarde. En niet veel later kwam de wassende maan. Eerst door de hoge populieren voor ons huis, later achter de parkrand, alsof die de zon met een nagekomen bericht volgde. De lucht was nog lang doorschijnend blauw zoals het alleen in februari kan zijn. Zó moet Mankes het gezien hebben toen hij in eenzelfde februari-namiddag zijn huis uitliep, naar de Woudsterweg, richting ‘het woud’ zoals hij Oranjewoud noemde. Alleen, of met de jonge geliefde die zijn vrouw zou worden. In deze eerste maanden van 1915 schilderde hij aan zijn beleving van dat landschap. Een innerlijk landschap.

In de zomer van 1914 was de wereld in de fik geraakt. Wie wil weten hoe het een andere schilder verging leze het middelste hoofdstuk van Stefan Hertmans’ Oorlog en terpentijn (2013). De soldaten die grappend en elkaar op de schouder kloppend de oorlog in togen, vierden Weinachten niet thuis. In 1918 bleek er niks meer te vieren. Het is wrang te bedenken dat ene Adolf in hetzelfde jaar als Mankes geboren werd, in 1889. Wat drong van de machtige woelingen van de tijd rond 1900 tot Mankes door?

Er zijn brieven van Mankes bewaard gebleven. Mij treft het dat Mankes furieus wordt als hij zijn aanstaande vanaf de kansel van het Doopsgezinde kerkje in de Knipe hoort verkondigen dat Nederland zich moet wapenen. Zijn pacifistische overtuiging dat dat met god niks te maken heeft zit zo diep dat zijn aarzelende relatie met Anne op scherp komt te staan. ‘God’? of ‘god’? Ook dat is een strijdpunt maar ’t eindigt ermee dat Anne Zernike dóór Mankes dit schrijft: “Buiten de kerk, in de kunst en in het maatschappelijk leven, zal de nieuwe godsvoorstelling misschien eerder ontstaan dan in de kerk.” Zij had toen al een schilderij van Mankes in handen gehad. En beseft ‘welke fonkelende schoonheid’ daarin school.

Mankes theoretiseert niet. Hoe lees je brieven die niet voor jou bestemd zijn? Maar dromerig of naief vind ik het allemaal niet. Nu komt er misschien straks een of andere kunstkenner beweren dat het schilderij Oude geit uit oktober 1912 in essentie Mankes’ Lam Gods is maar mij is het genoeg te zien hoe Mankes het beest uit z’n ogen laat kijken. Al die andere geiten. En alle andere dieren en diertjes. Kijk naar het pas gerestaureerde zelfportret met kerkuil uit 1911. Zie die ogen.

Het is verleidelijk om de figuren op die bomenschilderijen uit 1915 met Mankes zelf en zijn geliefde te identificeren. En er dan een sentimenteel verhaaltje over op te hangen. Maar waarom dan zo klein in dat zo grote landschap? Waarom dan die onmogelijk hoge bomen? Dat Mankes verrekte goed wist hoe zijn geliefde eruit zag, én haar kon schilderen, blijkt uit het portret van haar uit 1916. Of dat uit 1918. Zeg maar eens dat het geen liefde is. Mankes schíldert geen liefde, die liefde ís er. En daarom schildert hij.

Die bomen zijn zo hoog omdat Mankes ze zo ontzagwekkend vond. De kleine beesten schildert hij zo groot omdat hij die zo ontzagwekkend vond. Kijk naar die vogels in de avondschemering bij de Woudsterweg. Mankes heeft ze horen roepen toen hij daar dwaalde, ganzen misschien, opgeschrikt.

Het water weerspiegelt de luchten erboven. Luister naar de ganzen die overvliegen in het februari-avondlicht. En bedenk dan eens hoe dat uit te drukken.

Jan Mankes (1889-1920), Bomenrij (1915)

Om over Jan Mankes iets schrijven is het nog te vroeg. Ook al goed. De bomen kunnen wachten. De eiken langs de Woudsterweg bij Oranjewoud die Mankes in 1915 verschillende keren schilderde zijn allang gekapt. Ze zijn er nog omdat hij ze de hemel in schilderde. Zeg daar maar eens iets zinnigs over. Tijd zat. De eeuwigheid duurt nog even.

Weken lang had ik mij al zitten verheugen op de dubbeltentoonstelling. We zouden het in één dag doen, èn Belvédère, èn Arnhem, wat menselijk gesproken gerust een uitdaging mag heten. Maar toen wij woensdag ter hoogte van de Knardijk in Flevoland reden, werd mij de omvang van mijn waanzin pas goed duidelijk. De Tong was weg.

Ik kauwde nog op mijn dinsdagelijkse verwensing van de wethouders in dit land, die zoveel verkeerds in dit land verrichten. Olifanten in de porseleinkast, dacht ik gemelijk, toen we de ellendige stad Almere eindelijk waren gepasseerd. Daar staan de olifanten van Tom Claassen voorwereldlijk te grazen, maar dat is weer een ander verhaal. Van zoveel narrigheid komt maar narigheid, hield ik mijzelf voor, van vriendelijkheid komt vrede. En om mijzelf tot kalmte te brengen vroeg ik mij af of groen van het koperen gevaarte van Rudi van de Wint daar op die dijk nu net zo groen was als het groen dat Mankes voor zijn luchten op die drie schilderijen had gebruikt. Dat heb ik namelijk altijd gedacht. Maar de Tong was weg.

Natuurlijk was de Tong (van Lucifer) weg. Het is zelfs op het Journaal geweest. De sculptuur was dermate onttakeld dat men zich tot algehele verwijdering genoodzaakt zag. Men? Ik verdenk persoonlijk de Provinciale Staten van Flevoland. Die hadden al veel langer geprotesteerd tegen de titel, die Van de Wint enkel uit balorigheid aan zijn creatie had gegeven. Zo iemand, dan Van de Wint die uit ondervinding genoeg redenen had om in opstand te komen tegen burgerlijke bekrompenheid. Maar het waren natuurlijk gewone koperdieven, hardwerkende sappelaars die ook een gezin hebben te onderhouden. Het lot van dit alles, kunstwerk en alle betrokkenen, is nog onbeslist.

Deze absurde geschiedenis dwarrelde mij nog door het hoofd toen wij Belvédère betraden. Toen ik de drie bomenrijen van Mankes voor het eerst naast elkaar zag hangen – dat is nog nooit gebeurd, behalve misschien in de eerste twee maanden van het jaar 1915, het tweede oorlogsjaar, toen Mankes ze net af had, hij zal ze toen toch aan zijn toekomstige vrouw Anne Zernike hebben laten zien, ze zouden die zomer nog trouwen, van zijn slopende ziekte was nog niets te merken, er lag een eeuwigheid vóór hen – had ik wel iets anders aan mijn hoofd dan groen met groen te vergelijken.

Die bomenrij. Die eeuwigheid.

De eerste merel | haiku

                Steeds weer luisterend
                merelt de éérste merel!
                binnenste buiten

(Ik wilde over iets heel anders beginnen, iets over mijn narrigheid van gisteren, dat dat geen pas gaf, iets over het werk van Jan Mankes dat wij gisteren zagen, en dat die stille eenvoud na een eeuw van oorlogen nog steeds leeft en tot mij spreekt, en dat van mijn opstand tegen de schreeuwlelijken van deze tijd ook alleen maar narigheid komt, en dat die wethouders . . . , en dat . . . , en dat . . . , toen ik buiten opeens een merel hoorde, de éérste van dit jaar, die begon, en luisterde, en herbegon, en weer luisterde, en ik weer leeg werd, en toen weer vol stroomde, en ik in luisteren, alleen maar luisteren, luisteren, luister . . . )

Naarden is een aardig stadje. De omweg ernaartoe langs de oude Diemerzeedijk is een favoriete fietsroute: de schaapjes op de dijk, ’t kasteel van Muiden, Hooft natuurlijk, Het Rechthuis in Muiderberg, Nescio natuurlijk, de vogels boven zee, de zee zelve. De zéé ja, want zo verkies ik die in mijn verbeelding te zien.

Om verdwaalde redenen schoot mij te binnen dat ik daar in Naarden op de muur van een oud woonhuis eens regels straatpoëzie aantrof die ik altijd zo intrigerend vond. Binnen de vesting, op de hoek van de Jan Massenstraat en de Huizerpoortstraat, las ik daar in sobere schreeflettertjes, alsof de dichter die daar met een enorme typemachine enthousiast op had zitten hameren:

Moet je de eeuwen hier zien bloeien

al hun ongekende ogenblikken

zich zien openen, elkaar

doorvloeien. Waarom storten

we ons niet die wemeling in?

Het aanstekelijke van het tekstje was natuurlijk om de toerist aan zijn plichten te herinneren maar hoe stelde de dichter zich die wemeling voor?

Ik op zoek. Verzamelde Gedichten van Erik Menkveld (1959-2014) geeft op pagina 88 deze tekst:

Aan de mast

Wat is er zo gevaarlijk
aan dit bovenmaatse zingen?

Haal de was maar uit jullie oren.
Wend de steven. Maak me los.

De kust is veilig: moet je
de eeuwen er zien bloeien,

al hun ongekende ogenblikken
zich zien openen, elkaar

doorvloeien. Waarom storten
we ons niet die wemeling in?

Wat in godsnaam bindt ons aan dit
ene, verbeten op huis aan roeien?

Alle avonturen tegelijk beleven
kunnen we, maar jullie houden

koers en de zang wordt al
ijler, de kleuren vergloeien . . .

Erik Menkveld, Schapen nu! (2001)

Het is nu wel duidelijk dat de Wethouder van Toerisme van de Vestingstad Naarden de tekst flink aan het verkrachten is geweest. Daar ik er vandaag niet makkelijk aan toekom even een to-do-list ter memorie:

1. De muur (laten) overschilderen met het héle gedicht
2. De wethouder (laten) ontslaan
3. De erven Erik Menkveld informeren over de verminking van het gedicht en de schadeclaim bij de gemeente Gooise Meren (laten) voorbereiden
4. De Griekse Minister voor Cultuur informeren over het oneigenlijk gebruik van hun nationale epos, de Odyssee van Homeros, i.c. boek XII, dat toch ook de gehele Europese literatuur inluidt; alsook
5. De Griekse Minister voor Cultuur voorstellen het eiland Pampus om te dopen in ‘Ithaka’
6. Idem de gemeente Gooise Meren hiervan verwittigen
7. Sirenes (laten) plaatsen langs de (gehele?) voormalige Zuiderzee
8. De Afsluitdijk afbreken

Ziezo.

“Gelukkige gezinnen lijken allemaal op elkaar, maar elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen manier,” citeerde mijn vrouw gedecideerd toen zij mij probeerde weg te lokken achter de boeken die zich op mijn schrijftafel opstapelden. Ze wist hoe laat het dan was. En ze vertrouwde er misschien op dat ik meteen ‘Tolstoj!’ zou roepen want in dat soort dingen ben ik erg kinderachtig, altijd een antwoord willen hebben. Ze hoopte er misschien ook vooral op dat die relativerende waarheid iets van het loodzware zou wegnemen van de wagonladingen kampliteratuur die ik uit de kasten had gerukt. En dat we nu het nog licht was de sneeuwklokjes in het park zouden kunnen gaan bewonderen.

‘’Noem jij mij nou eens één boek dat die mensonterende ellende in Gaza had kunnen voorkomen. Of in Oekraïne.’ Wat er verder aan gesprek volgde zal ik maar niet letterlijk weergeven. Het leven zelf is tenslotte geen boek. Dat we van een zeker handgebaar van Elon Musk en diens vermoedelijke onbelezenheid inzake de geschiedenis van de twintigste eeuw, de even verontrustende onverschilligheid van zijn baas getuige diens voorgenomen ‘deportaties’ kwamen op Jonathan Littel ’s De Welwillenden geeft wellicht een indruk van de vonkjes onzer conversatie. Als die in de gordijnen terecht zouden zijn gekomen waren wij woningloos.

Ik liet mijn vrouw een gedichtje lezen van Primo Levi lezen. Het respijt (1963), het vervolg op Is dit een mens? (1958), begint ermee:

Wij droomden in de woeste nachten
heftige, verstikte dromen,
met lijf en ziel gedroomd.
Thuiskomen; eten; vertellen.
Tot kort, zacht,
het bevel van de ochtend klonk:
  ‘Wstawać;’
en ons hart in ons lichaam brak.

Nu hebben wij onze huizen teruggevonden
onze buiken zijn vol,
we hebben niets meer te vertellen.
Het is tijd. Gauw zullen we het weer horen,
het bevel van de vreemde:
  ‘Wstawać.’

Ze wilde weten wat ‘Wstawać’ beduidde. Ik kon het vertellen omdat Levi dat zelf uitlegt, pas helemaal aan het einde van zijn ijzingwekkende verslag van wat hem ná zijn bevrijding uit Auschwitz overkwam. ‘Onverschilligheid’ is het trefwoord.

Netanyahu en Poetin hoefden niet op te staan toen er om een minuut stilte werd verzocht bij die herdenking van de bevrijding in Auschwitz, tachtig jaar geleden. Die waren verhinderd wegens genocidale verplichtingen.

[Gemaal De Poel, Waterlandse Zeedijk]

We fietsten over de oude zeedijk naar Monnickendam. De wind was guurder dan voorzien  en we waren blij hem het laatste stuk even in de rug te hebben. De hele weg hadden wij ertegenin getornd en bij iedere trap maalden Adorno ’s woorden door mij heen, „Nach Auschwitz ein Gedicht zu schreiben, ist barbarisch”. We hadden op de tv naar beelden van de Holocaust Herdenking gekeken, zodoende.

Van gedachten komen woorden, van woorden komen overtuigingen, van overtuigingen komen daden. Zo ongeveer had een der sprekers een eeuwenoud joods inzicht geparafraseerd. Hij had zorg om deze tijd.

Over wat Adorno nu precies bedoelde zijn de meningen erg verdeeld. Dat krijg je met absolute uitspraken. Het ‘Nooit weer’ klinkt ook steeds bitterder. O ja? verbeet ik grimmig, en Gaza dan? En Oekraïne? Het gevolg van een gedicht?

Bij gemaal De Poel weet ik een indrukwekkend gedicht van Ida Gerhardt op de noordmuur:

     DE PROFUNDIS

Hadden wij nimmer nog zwanen gezien, 

zòuden wij hen op het water ontwaren, 

o, wij zouden van vreugde vervaren –

lachen en schreien misschien.

Hadden wij nimmer nog zwanen gezien, 

vlogen zij òver met ruisende slagen, 

o, wij zouden dit duister verjagen –

eindelijk bevrijd zijn misschien.

Ida Gerhardt (1905-1997), Het sterreschip, 1979

Ik overdacht de slotregels. Niet de zwanen verjagen het duister, maar ‘wij’. Vanuit haar eigen diepte vertelt Gerhardt er niet bij hoe. Ook de bevrijding is maar ‘misschien’. De profundis.

In de hele Gouwzee ontwaarden wij geen zwanen, ofschoon wij ze daar vaak hadden gezien. Wel dobberden er in de beschutting duizenden en duizenden smienten. Ze zwegen in de wind; geen hoorde ik fluiten. En ik dacht aan de brileider bij Texel, hoe alleen die daar nu was. En of die ooit nog thuis zou geraken.

Brileider | foto Marco Valentini

Eend in kwestie is een brileider. Dat is een eidereend met een bril op. Zo zien mensen dat tenminste. Die eenden zouden niet weten wat ze met zo’n bril moeten aanvangen. Zelfs een duikbril zou maar hinderen. De kokkels en mosseltjes waarnaar ze duiken, dáár gaat ’t om. Krabbetjes en kreeftjes. Vermoedelijk komt het in een eiderhoofd niet op om het tweebenig wezen dat hem bespiedt telelensmens te noemen. Dit dan ter onderscheiding van de eiderdonsplukmens. Daar kennen die eiders de mensen al eeuwen van, van het kaalplukken. Over hun gedachten is niets bekend. En over mensengedachten?

‘t Probleem waarmee ik vanochtend worstel is dat het Tuinvogeltellingdag is. Toen ik nog op Wieringen woonde keek ik uit over het Wad, het Balgzand langs Texel, helemaal tot aan De Cocksdorp toe. Bij helder weer kon ik bij wijze van spreken de vuurtorenwachter naar boven zien klimmen om het vuurtorenlicht te ontsteken. Eidereenden zag ik dagelijks. Daarover maakte ik toen eens een versje, een haiku:

Onder de wolken

boven zee: eidereenden

op weg naar elders

Het ging toen belabberd slecht met de eidereenden. Vissers, óók Wieringer vissers, dat zijn ook heus geen lieverdjes hoor, waren toen met man en muis kokkels aan het vissen, met van die sleepnetten die niks heel lieten. Om die kokkels vervolgens te verschepen naar Spanje teneinde ze daar te gelde te maken.  Zaten die Spanjolen daar op zondagmiddag op hun pleintjes in de zon lekker van hun paella te schransen terwijl die eiders ten onzent crepeerden. Je zou ze. Geen wonder dat die eiders op weg naar elders gingen. Enfin, bij sommige bestuurders ging in 2005 ook het licht aan dat het zo niet verder kon. Over de status van werelderfgoed wou ik het maar even niet hebben. Ik wil ook nog van de zondag genieten.

De brileider had ik denkelijk wel opgemerkt als een heel toevallige wintergast. Vanwege die bijzondere tekening op z’n kop hè? Zijn naam had ik kunnen opzoeken. Hé, een brileider! ‘Zeer zeldzaam in onze streken. Hoort thuis in Alaska en Oost-Siberië’. Wat doet die hier nou?

Nou weet ik wel ten naaste bij waar Alaska ligt, maar ter zake van de geografie weet ik niet goed hoe breed ik het begrip ‘tuin’ moet opvatten. Voor mij was alles wat ik toentertijd uit mijn raam waarnam tuin. Met eigenaarschap heeft dat overigens niets te maken: wat je hart heeft hoort jou toe. Daarin ben ik grenzeloos. Het Wad is toch zeker van ons allemaal, nou dan! Gesteld nu dat ik daar nog woonde dan had ik die brileider zeker meegeteld in het kader van de Tuinvogeltellingdag.

Maar die horden van honderden vogelaars en twitchers die zich nu al twee weken vanuit alle uithoeken van het land in hun automobielen richting Texel hebben gespoed  – de Koninklijke N.V. Texels Eigen Stoomboot Onderneming kan de stroom telelensmensen bijkans niet aan – om zich aan die zéér zeldzame brileider te vergapen, mogen die de vogel vandaag nu ook aan hun telformulier toevoegen?

[Eowyn komt aan land | foto Toby Melville / Reuters]

“Hoe ook het lot met kwelling u mag slaan, 

wees stil, gij maakt het erger, laat begaan; 

wie duwt de golven van de zee terug? 

het pogen zelf doet weer een golf ontstaan.”

(J. H. Leopold (1865-1925), Soefisch / Oostersch II, in Verzen, 1926)

• Tsss, heel Ierland is zowat weggewaaid en jij komt met een zalvend versje aantetteren!
• Duw jij die golven dan eens terug?
• Die Ieren zullen blij zijn met zo’n waterig versje: miljoenen mensen zonder stroom en P a t s ! meteen gaat de lamp aan!
• Het is maar een gedichtje.
• In Los Angeles hebben ze alle goden gebeden voor zo’n waterhoos.
• Het is maar een gedachte.
• De wind stond zeker toevallig net verkeerd. Of schikte het The Almighty even niet?
• Volgens mij gaat het niet over voorzienigheid. Al viel het te voorzien.
• Nee, die stomme Ieren hebben het zeker over zichzelf afgeroepen: ‘Eowyn’, hoe verzinnen ze het!
• Ieren koesteren de letteren.
• Achterlijke mythen!
• Words words words . . .
• Woorden woorden woorden! Wie dweilt de boel op?
• Wind wind wind . . .
• Heeft dat homosuele orakel van jou daarover ook een stinkende scheet gelaten?
• Hmmm, gelatenheid . . .  De natuur gaat inderdaad d’r eigen gang.
• Hé hallo! Die storm komt toch ergens vandaan?
• Uit het westen, meen ik.
• Die Amerikaanse windbuilen weer, we hebben een schuldige!
• Maar voor hen is dat het oosten.
• Anyway, we’ll sue them!
• Schrikt die golf daarvan?
• May they pay their debts!
• Wat lul je nou opeens Engels?
• Mark my words, die branden zijn maar een voorproefje.
• Vier regeltjes en jij staat in de fik!
• Armageddon!
• Vergeet je paraplu niet

Enz.

[Dendrochronologie en dichtkunst]

Of ik de vuilniszak al wel naar de container had gebracht, wilde mijn vrouw weten toen zij thuiskwam en mij aan mijn schrijftafel aantrof. Daarop lagen stapels boeken, geopend en ongeopend. Briefjes staken eruit, aantekeningen zwierven rond op paperassen. Gehaast schrift. Het was duidelijk dat hier iemand iets zocht.

Langs welke wegen zij tot haar huishoudelijke vraag kwam liet zich raden, al is het verband tussen oorzaak en gevolg zelden eenvoudig. We geraakten in gesprek over nut en zin. Dat hadden wij beter niet gedaan.

Toen wij daarna weer in vrede van de thee genoten, ook de vuilnis was gedaan en het eikenhouten bureau stond weer te glimmen, hoorden wij in het nieuwsbulletin dat de dichteres Esther Jansma was overleden. ‘Heb jij haar niet ooit . . .?’ Dat had ik, in een ander leven. Wat toch mijn zelfde leven is.

Later in de namiddag verschenen er al stukjes in de kranten. Haar overlijden was niet onverwacht. Het begrip ‘dendrochronologie’ werd uitgelegd en in verband gebracht met het dichterlijke thema ‘tijd’. Wat natuurlijk hetzelfde is. En ook nog dat zij vorig jaar wegens verdiensten in de dendrochronologie én de dichtkunst tot ridder in de orde van de Nederlandse Leeuw was benoemd. Sinds zij als kind Tonke Dragts ‘Brief aan de koning’ las, had zij altijd al ridder willen worden, moet zij bij die gelegenheid hebben gegrapt.

Word

Overal is water en alles zingt, wolken
bewegen in de diepte van plassen
op straten die de wolken niet kennen
en de hemel heeft geen weet van de aarde
vingertoppen van bomen, die van gevoel
dat sterft in de herfst en er nu nog is
zijn klankkastjes voor al die vingers van regen
overal schuilen mensen en iemand
loopt door tijd die al bijna verdwenen is
koud watergetokkel op het gezicht
en weet: de wolken weten niet van de regen
het water weet niet van de bladeren
waaruit het muziek slaat, ritmes, taal
en de snelle zilveren aanrakingen
die leven heten en beweging
kennen de druppels op mijn gezicht niet
en straks ben ik dit alles allemaal.

Esther Jansma († 23 . 1 . 2025), We moeten (misschien) blijven denken, Amsterdam 2024.