Categorie: Poëzie

zonder het vrouwelijke was de wereld onleefbaar

ik zou een rivier zonder bedding zijn, een zee zonder kust

ik zou de nacht zonder ochtend zijn, een berg zonder top

een weide zonder bloemen, beweging zonder rust

Wilde narcissen | foto Daniël Mulder

HET GAAT GOED

Het gaat goed, het gaat zijn gang.

De eerste eenden zijn al uit het ei.

Er zijn ook hele gekke bij, gevlekte.

Honden lopen narcissen van de stelen.

Jongetje komt, raapt ze op, bij bossen.

Betrapt, zegt hij verlegen, verbazing –

wekkend snel: dit is geen stelen

ik neem alleen de losse.

Kan het niet vaker zo raar voorjaars –

achtig, wordend warmer, voller,

wordend groener zijn?

Ja het kan vaker.

Het is al veel vaker dan vroeger.

Judith Herzberg, Beemdgras, 1968

_____

Opm.

Ik zocht dit gedichtje van Judith Herzberg eigenlijk alleen maar op vanwege de vierde regel: ‘Honden lopen narcissen van de stelen.’

In mijn herinnering renden ze en juist dat uitgelatene wilde ik even teruglezen nu de lente is losgebarsten. Kleur, vreugde, geur, vogels kwinkeleren liefde en lust. Maar iedere lente is anders.

Waaraan dacht Herzberg toen ze de laatste regel schreef, ‘Het is al veel vaker dan vroeger’ ? Vast niet aan de klimaatverandering. Die had je in 1968 niet. Het moet iets kleiners zijn, het zijn kleine woorden. En tegelijk iets veel groters dan dat.

Waarom ik dat denk? Vanwege de eerste eendenkuikens die al wel heel donzig achter elkaar door de vijver peddelen. Vanwege wat ik vermoed van Herzberg. De geruststelling dat alles in de natuur, toch, zijn gang weer gaat. Vanwege het ongebroken verlangen naar voorjaar.

In mijn herinnering ging het vooral om die hond. Maar nu ik het gedichtje teruglees gaat het misschien meer om die jongen. Of komt dat door het kolossale morele dilemma waarmee Trump en Netanyahu ons dezer dagen hebben opgescheept? Hun haastig gefabriceerde zelfrechtvaardigingen zijn even stupide als die van de jongen: waarom de schijn van een internationale rechtsorde toch op willen houden?

Klimaat en wereldorde veranderen. Maar zoveel is óók zeker, het wordt weer voorjaar. Als dat niet zo zou zijn was er ook niemand meer om dat op te merken.

Monachivka | Foto Serhii Bolinov

V e r w o e s t e s t a d

Geen steen meer op een ander

en uit alle gaten walmt een gore rook

van verbrand hout en van huisraad

speelgoed, lijken van het laatste uur –

heel de stad werd graf

nadat zij belegerd werd als een in te nemen slot

dat eerst ingesloten wordt, afgesloten

van wat leven geeft, water, brood

wapens als een laatste hoop

nadat de bommen vielen, dag na dag

granaten het hart belaagden

honger dorst de mens wegvrat

nadat de laatste strijder de vlag streek

en zijn beide handen ten hemel hief

nadat er niets menselijks meer over was

nadat

de stenen weer op elkaar gelegd

de huizen weer beglaasd, straten nieuw benoemd

en mensen die betrekken in een ander licht

en stemmen kennismaken over heggen

die tuinen omgeven met bomen beplant

waarachter kinderen zich verstoppen

de bakker weer brood bakt voor de buurt

en appels aan elkaar gegeven kaas en wijn

en vliegers uitgepakt en opgelaten

in een wolkenloze lucht

Zal de pijn het bloed vergeten kunnen zijn

zullen mensen weer argeloos hun hart

laten ontdekken door een ander hart

zal er weer eenvoud kunnen zijn

en weer schuldeloos bemind?

Boetsja, iets ten noordoosten van Kyiv, nadat Russische troepen er hadden huisgehouden | Foto Felipe Dana / AP

B e l e g e r d e s t a d

De mensen eten sneeuw

en warmen zich door flessen te vullen

met de brandstof die hen nog rest

om de vijand te begroeten

die hun stad belaagt

terwijl aan het front nog haastig een huwelijk wordt

gesloten – hij proeft nog hun eerste huiverende kus

en zij ziet nog de hemel in zijn ogen

voor zij zich aan elkaar overgaven

terwijl de trillende soldaat aan zijn moeder

denkt, aan de gevulde broodtrommel,

die zij hem gaf toen hij vertrok, de te dunne sokken

terwijl de eindeloze stoet ontheemden

alleen nog zorg heeft voor het vege lijf

terwijl het kind ontredderd ouders zoekt

terwijl

de leiders dromen van een land dat hooguit in hun hoofd bestaat

de ratten knagen achter de vochtige wanden van gedachten

er geen draaiboek blijkt voor de wanhopige dienaar van het volk

de barbarij zich monotoon herhaalt:

van Antwerpen, ooit, London, Berlijn, Dresden

Moskou, Stalingrad, Grozny, Aleppo; van Kyiv?

de grimmige oorlog in hun hoofden woedt

en in die van allen die hun vaandels volgen

en die in die strijd aan kogels, aan vuur

als held, als voer ten onder gaan

Zullen er ooit weer, toch weer opnieuw

nadat de knallen van het slachtveld weggestorven zijn

lichamen geborgen, kruisen opgericht

uit de kraters, op de weiden onder de leeuweriken

zullen er ooit weer klaprozen bloeien?

[Recensie: Josephine Quinn: Het westen – Een 4000-jarige geschiedenis. Uit het Engels vertaald door Brenda Mudde en Maarten van der Werf. Thomas Rap; 624 pagina’s; € 44,99]

Ready Made, twee kleuters

Jij was de goeie en ik was de slechte.
Ik wil liever de slechte zijn.
Nee, ik ben de slechte. Jij bent de goeie.
Waarom moet ik altijd de goeie zijn?

Waarom wil jij niet de goeie zijn?
Twee goeien is niet spannend.
Mag ik dan straks de slechte zijn?
Straks. Maar nu ben jij de goeie.

Joke van Leeuwen, Wuif de mussen uit, 2006

Om de imponerende balletten van de kraanvogel te kunnen zien moet je naar het oosten van het land maar de reigers kunnen er ook wat van. Iedere keer als ik er langs fiets vind ik het verbazingwekkend dat reigers in bomen kunnen nestelen. Toch is het zo en ook nog eens gewoon in de stad. Er zit zo’n kolonie in het Baanakkerspark hier vlakbij. Ik ben gistermiddag even wezen kijken, ’t was lenteachtig en ze waren al volop met takken in de weer. Waren ze nou waarachtig al aan het broeden? Dat is ook nog zoiets wonderlijks: ze broeden in kolonies, hier met wel zo’n vijfentwintig bij elkaar. Biologen vinden daar geen sluitende verklaring voor, reigers zijn helemaal niet zulke aaibare of sociale dieren. Maar wat  een elegantie als ze aan komen zeilen en dan met de vleugels breed uitwaaierend op de lucht rustend proberen de zwaartekracht te overwinnen. Die lange poten die er maar wat onder lijken te zwabberen maar precies op het juiste moment in die schijnbaar ordeloze hoop takken die het nest moet voorstellen naar houvast grijpen. Evenwicht. Gratie.

Nee, niet ‘net kraanvogels’, want als je gaat vergelijken blijf je bezig. En de vergelijking valt dan altijd beroerd uit voor degene aan wie je om heel andere redenen al even ongegrond een pest had.

Een heel andere karakterstudie toont de documentaire Schoffies (Marc van Fucht, 2006; https://npo.nl/start/afspelen/schoffies_1 ). Daarin wordt de reiger geportretteerd als echte Amsterdammer. Dan hangt ‘t er maar van af wie je vindt een ‘echte’ Amsterdammer te zijn. Een levend en af en toe vermakelijk portret levert het wel op, óók van de mensen die zich om de reigers bekommeren. Of zich daar weer gruwelijk aan ergeren vanwege de kostprijs ener koikarper. Goudvis of koikarper is hen om het even zolang er in de vijver maar vis glinstert.

De reiger een stadsbewoner? Jazeker, en dat al vanaf de dertiende eeuw. Nou ja, Amsterdam was toen nog lang geen stad maar ‘de rheygers’ zijn de eerste vogels die in het stadsarchief van de stad genoemd worden. Door Ghysbrecht van Aemstel, jawel, dezelfde. Dat is niet zo gek als je bedenkt dat de Amstel een veenrivier is en dat Amsterdam uit een moerasgebied zou verrijzen. En als je ook alle bebouwing van na 1300 even wegdenkt. Wat geen onplezierige gedachtengang is.

Naar verluidt is Amsterdam de enige hoofdstad ter wereld met zoveel reigers en reigerkolonies. De stad is daarom zelfs ‘vermaard’ beweren sommige kringen, al moet ik de toerist nog tegenkomen die deswegen de stad bezoekt. Misschien beweeg ik mij in andere kringen; ook mijd ik gewoonlijk de binnenstad. Hoe dan ook, er zijn meerdere kolonies midden in de stad (Artis, Frankeldaal) en dat lijkt nog al strijdig met bijvoorbeeld ook Thijsse’s observatie dat je een reiger niet makkelijk van nabij kunt leren kennen: “Ze zijn geen al te beste bejegening gewoon, noch van mensen, noch van dieren en zien daarom in ieder bewegend wezen een vijand, in iedere ongewone omstandigheid een gevaar.” (Jac. P. Thijsse, Het Vogeljaar, 1903). Maar toen werden reigers nog allerwegen bejaagd: als welkom boutje voor op tafel, de sierveren voor op dameshoedjes of gewoon uit broodnijd door de vissers.

Als je je er toch aan waagt natuur en cultuur te overdenken, of de scheidslijn tussen die twee tracht te tekenen, dan ben je van gisteren nog niet klaar. Ook vanmorgen laat ik het onbeslist. Het volgende gedicht gaat wel over een echte reiger die Chr. van Geel in de weilanden rond het Noord-Hollandse Groet zag rondstappen. Maar het is natuurlijk vooral een zelfportret als dichter. In meerdere opzichten herken ik mij.

REIGER

Een reiger loopt voorzichtig

op hoge poten door

de sloot en brengt zijn spieden,

ook als het donker is,

als witvis aan het licht.

Chr. van Geel, Dierenalfabet, Amsterdam 1978

Ergens in mijn hoofd huist een fenologische agenda: week 6, merels! Daar trekken die merels zich natuurlijk niks van aan. Die numerieke agenda is ook maar iets uit de tijd toen ik nog voor de klas stond en het schoolleven daardoor gedicteerd werd. Maar: mijn alert zijn op het eerste merelgezang – en het échte moment dat-ie daadwerkelijk begint te zingen. Iedereen voelt de veranderingen die al een zweem van voorjaar aankondigen.

Het komt allemaal heel precies in de natuur. Er zijn buiten geheimzinnige processen gaande waarover je niet nadenkt als je een boterham smeert of de post doorneemt. Die gaan over schimmels, zaadjes en eitjes, beestjes die je niet kunt zien maar die toch heel belangwekkend zijn. Die gaan over temperatuur en licht, beschikbaarheid, ontvankelijkheid, wederzijdse afhankelijkheid, een verbijsterend aantal zaken die allemaal voor elkaar moeten zijn aleer die merel weet: Nu!  En losbarst.

Lijster en merel horen tot dezelfde familie, net als trouwens de koperwiek en de kramsvogel. Waarom zingt de lijster als eerste? Waarom vertrekken de koperwiek en de kramsvogel weer richting het noordoosten als je hier weer in je hemdje buiten kunt zitten?

Het gedicht van Herman de Coninck dat ik gisteren aanhaalde kwam spontaan opwellen. Dat ligt ook ergens diep verborgen in mij, ook daar zijn geheimzinnige processen gaande. Wie dat denkt te kunnen verklaren met ‘Kunst, associaties!’ verklaart helemaal niks. De kunst niet, de mentale processen niet en het verlangen al helemaal niet.

Verlangen is de herinnering aan iets dat komen zou. Verlangen is een beekje dat met een ander beekje samen verder gaat, dat een riviertje wordt en op weg gaat naar zee. Ze hebben het geruis van de zilverfabriek van de zee gehoord. Dit alles was weer zeer nabij toen we vorige week in Zuid-Limburg rondzwierven. En het onderscheid tussen het murmelen van het beekje en de zang van de lijster weg viel.

Verlangen is de herinnering aan iets dat vertrouwd is als de hartslag, intiem als de ademhaling, als iets dat zich steeds herhaalt en nooit hetzelfde is.

Ik dacht aan een keer dat we het gedicht in de klas bespraken. Dat ‘Vingerafdrukken op het venster’ wel een heel erg treffend beeld is voor een gedichtje: dóór het taalspel, de klanken en het ritme, de stuwing van het gedicht, kijk je naar de werkelijkheid. Als door een venster, waarachter een kind vol ongeduld wacht tot de dageraad de dingen zichtbaar maakt, de wereld kleur en geluid geeft, gestalte geeft, en kracht en duur, de wereld wakker en levend wordt.

‘Moeten we bij Nederlands nou ook nog weten hoe een lijster klinkt?’ was het wederstrevende commentaar bij de laatste regel. Ja, juist bij poëzie moet je de vogels leren verstaan. Zonder poëzie is het leven een agenda.

Vingerafdrukken op het venster

Ik denk dat poëzie iets is als vingerafdrukken
op het venster, waarachter een kind dat niet kan slapen
te wachten staat op dag. Uit aarde komt nevel,

uit verdriet een soort ach. Wolken
zorgen voor vijfentwintig soorten licht.
Eigenlijk houden ze het tegen. Tegenlicht.

Het is nog te vroeg om nu te zijn. Maar de rivieren
vertrekken alvast. Ze hebben het geruis
uit de zilverfabriek van de zee gehoord.

Dochter naast me voor het raam. Van haar houden
is de gemakkelijkste manier om dit alles te onthouden.
Vogels vinden in de smidse van hun geluid

uit, uit, uit.

(Herman de Coninck, Vingerafdrukken, Amsterdam 1997).

Slechtvalk (Falco Peregrinus)  | foto Arie Ouwerkerk / Vogelbescherming

Ida Gerhardt heeft heel wat afgewandeld, alleen of samen met Marie van der Zeyde, haar levensgezellin. Die schrijft in De hand van de dichter over de periode dat Gerhardt haar eerste aanstelling in 1939 in Kampen heeft over de wandelingen langs de IJssel:  “[ … ] de Zevenkolkjesweg, Zalk en de Zalkerdijk, Kamper-Nieuwstad met de hooilanden vol kievitsbloemen en morgenster, het Kampereiland, Genemuiden. Langs de IJssel was het in het voorjaar één gewemel van weidevogels, – niet alleen kieviten, maar ook grutto’s en tureluurs, dansend, kantelend met de zon op hun vleugels, roepend; je werd er haast duizelig van.”

Maar dit schrijft Van der Zeyde, en niet Gerhardt zelf. En ook nog eens dertig jaar later. En Ida was haar grote liefde. Die verdedigd moest worden tegen een onwelwillende wereld. Of somtijds kwaadwillende wereld. Gerhardt’ s biografe, Mieke Koenen, spreekt oud-leerlingen uit die tijd en tekent op: “Ze trok zich [ … ] nooit wat van het weer aan, fietste gerust met beestenweer naar het Kampereiland en terug. Ze wandelde ook veel: in een martiale houding, met krachtige pas, zwaaiende armbewegingen – het was meer marcheren dan wandelen.” Mij interesseert de vraag wat Gerhardt nu precies zag.

Volgens mij zag ze overal de schim van Leopold. Van hem had ze op het gymnasium Oude Talen gehad, samen gewandeld – wat heel bijzonder was –  en de klassieken vertaald: Vergilius, de Georgica,  Lucretius, De rerum naturum om er nog in de oorlogsjaren op te promoveren. Een heel gedoe, om al die elegante of gedragen klassieke metra in het bonkige Nederlands over te zetten. Volgens mij zag ze Roland Holst, met wie ze in de verte verwantschap gevoelde en die ze meermalen heeft gevraagd eens een keer iets aardigs te schrijven over haar nogal conservatief uitgevallen gedichten. Volgens mij zag Gerhardt in de natuur eerst een Platoons Idee en dan prutste ze net zo lang totdat het ding ambachtelijk samenviel met wat er zich in de buitenwereld voordeed.

De bundel De slechtvalk (1966) is grotendeels in Ierland ontstaan. Daar verbleven de dames een aantal jaren iedere zomer in een afgelegen boerderij. Er werd veel gewandeld. Ik ken de streek.

Om iets van de titel, en dus van de bundel, te begrijpen moeten we naar het laatste gedicht uit de eerste afdeling:

HET ONHERROEPELIJKE

Gij slechtvalk met het onyx oog,

gehouwen uit korrelig porfier,

weer keerde ik waar gij zijt. Gedoog

mijn nadering, zwijgend koningsdier.

Eeuwigheid, overstaar mij hier

die nauwelijks te ademen waag,

die in het hart mijn dode draag

in de gesloten sarkophaag.

Wat Gerhardt hier ook ziet, een levendige slechtvalk is het niet. Maar ja, de bundel vervolgt met een afdeling  (‘Keltisch’, ‘geïnspireerd door een oud kerkhof met Keltische grafkruisen. Wales, 1800’). Staat ze op een kerkhof, aanschouwt ze een grafornament? Om welke dode het gaat blijft ongewis, er zijn te veel kandidaten als ik de biografie volg. Maar Gerhardt houdt de sarcofaag potdicht. Daarin heerst Egyptische duisternis. ‘En Ik Doe NIET Open!’ Jammer.

Uit de jaren zestig stamt een van de aangrijpendste boeken over vogels dat ik ken, The Peregrine van John A. Baker (De slechtvalk, Atlas / Contact vogelserie). Dat gaat over de slechtvalk. En over de dood, die Baker op de hielen zat.

Deze vergelijking geeft natuurlijk geen pas. Van vergelijken is niemand ooit gelukkig geworden. Als de schaduw van voorgangers over de wereld valt zie je de levende wereld niet.