Categorie: Reflecties

Giotto (1266-1337): De prediking tot de vogels door Franciscus (1181-1226)

In het mystieke Zonnelied dat Franciscus van Assisi niet lang voor zijn dood schreef komt een strofe voor die mij erg verwonderde toen ik die voor het eerst las.

Wees geloofd, mijn heer, door broeder wind

en door de lucht en de wolken,

door het heldere en elk ander weer:

door hen houdt gij uw schepselen in stand

(Vertaling Eloi Leclerc, Symbolen van de godservaring; Een analyse van het ‘Zonnelied’ van Franciscus. Haarlem 1970).

Ik ben niet katholiek opgegroeid maar de wind ervaren als je broer begreep ik onmiddellijk. De zon, maan en sterren, het water en het vuur, de aarde als broers en zussen zien: in dat gezin zat ik graag aan tafel.

Mijn verwondering betrof de regel ‘het heldere en elk ander weer’. Zoveel wist ik er dan wel van dat Franciscus aandrong op wereldse armoede en grote nederigheid en dat de monniken van de orde die hij stichtte maar bedelend aan de kost moesten zien te komen. Dat zal bij regen en ontij tot nog wel een beetje meer nederigheid moeten hebben gestemd, dacht ik. Je hebt het niet altijd voor het zeggen, zoiets. En ik stelde me voor hoe Franciscus in een koud en vochtig klooster afwachtte wat mi signore met hem voor had. Naar verluidt waren toen aan zijn beide handen, voeten en in zijn zij vreemde tekenen verschenen, de zogenaamde stigmata. Maar er worden wel meer vreemde dingen over Franciscus verteld, dat hij tot de vogels preekte bijvoorbeeld. De fresco die Giotto daar in de kerk van Assisi van maakte kan onmogelijk op eigen waarneming berusten. Zo’n picturaal beeld gaat z’n eigen leven leiden, al acht eeuwen lang.

In het vroeg Italiaans van zijn tijd (1225) staat er ‘et per aere et nubilo et sereno et onne tempo’. Hoe vertaal je onne tempo / omne tempo? Wat bedoelde Franciscus?

Nu eens schijnt de zon, dan weer is er regen. De seizoenen komen en gaan, het leven vliedt, een rimpeling tussen geboortekreet en stervenszucht. Cum grande humilitate roept Franciscus op alle leven te eren. Maak je niet druk om een beetje regen.

Een schriftgeleerde uitleg laat ik graag aan de schriftgeleerden die hun schriftgeleerd gelijk willen halen. Ook over hen regent de regen. Mijn venster uitkijkend zie ik de regen loodrecht naar beneden komen. Het regent kringen in het water langs het huis. Die vormen weer grotere kringen. Het water stroomt onder de wilgen, die lankmoedig hun takken eroverheen strekken, langs het riet, naar het IJ toe. Naar de grachten waar vandaag de Canal Parade zal worden gehouden. Over alles en allen zal de regen regenen. En het is een lied.

De schoener Oosterschelde op weg naar Frans-Polynesië, juli 2024. Foto Tom Dixon 

Charles Darwin was begin twintig toen hij in 1831 aan boord van HMS Beagle de haven van Plymouth uitvoer en Engeland en Europa kleiner en kleiner zag worden. Hij bleef vijf jaar weg. In die vijf jaar van zwerven over de wereldzeeën keek hij goed om zich heen, verzamelde van alles en nog wat uit de levende en de dode natuur, planten, dieren en fossielen, en dacht daar over na. Toen hij thuis kwam dacht hij daar nog veel langer over na. Hoe stak die natuur nou in elkaar? Nee, niet zoals vanaf kansel of troon werd beweerd maar echt? Wat was de kern van alles wat hij had gezien? Hij piekerde en peinsde, liep rondjes op een paadje dat hij speciaal voor dat doel achter zijn huis in Down had laten aanleggen. Hij vergeleek zijn bevindingen, keek nog eens naar andere, las alle boeken die er over dat onderwerp waren geschreven, en kuierde nog maar weer eens een rondje. Krabbelde zijn ingevingen op:

Enfin, ’t verhaal is bekend. In 1859 verscheen eindelijk de vrucht van al dat overdenken en gepeins, On the Origin of Species. Dát boek kantelde onze kijk op de plaats van de mens in de verbijsterend rijke natuur.

Vanmiddag meert de driemastschoener Oosterschelde weer aan in de thuishaven Rotterdam, in de Veerhaven. In het kielzog van de Beagle heeft dat schip een kleine tweehonderd jaar later zo om en nabij dezelfde tocht gemaakt als Darwin. Dat gebeurde in het kader van een omvangrijk onderzoeksproject waarin getracht wordt ‘de polsslag van de planeet’ te begrijpen. De website ronkt van alles: https://darwin200.com/research/.

De Oosterschelde zal vanmiddag vast feestelijk onthaald worden. Er ligt al een vloot van 50 historische zeilschepen te wachten in de Nieuwe Maas. Er zal gevlagd worden, er zullen toespraken zijn, er zullen reportages worden gemaakt. Misschien komt het wel op de televisie.

Maar ik hoop intens dat er onder al die wetenschappers uit al die 45 landen die meegevaren hebben een jonge onderzoeker zit bij wie er een lichtje aangegaan is. Hoe werkt het mechanisme van onze destructiedrang? Zo van: we weten nou al een hele hoop, en sinds Darwin is het er niet beter op geworden in de natuur, maar hoe begrijpen we nou de menselijke natuur die dit alles meent te begrijpen maar toch de hele boel grondig aan het verkloten is? The whole enshittification?

Dat hoeft niet eens een jongeling op dat schip te zijn, maar me dunkt zeker ook geen jongeling op een ruimteschip dat koers zet naar Mars. Hij of zij hoeft niet eens een wandelpaadje achter huis te hebben, niet alle wandelingen leiden tenslotte tot vruchtbare inzichten. Het hoeft niet eens een bioloog te zijn, maar een levend mens, met een kloppend hart voor andere levende wezens.

The way out is in

(en dat is iets anders dan navelstaarderij. Of isolationisme)

De Tuvaluaanse vrouw Suega Apelu staat in de lagune van de hoofdstad van het land, Funafuti | foto Mario Tama

Velen zullen zich de beelden van de toespraak herinneren die de minister van Buitenlands Zaken van Tuvalu, Simon Kofe, hield voor COP26. Hè? Wie? Wat? Waar? Hoezo? Nou, die minister die vier jaar geleden staande in het water de klimaattop in Glasgow toesprak. (Voor de vergeetproef op de som: https://www.youtube.com/watch?v=jBBsv0QyscE).

Afgelopen woensdag bepaalde het Internationaal Gerechtshof in het Vredespaleis in Den Haag dat landen verplicht zijn om het klimaat te beschermen en schade te voorkomen. Doen ze dat niet, dan hebben slachtoffers mogelijk recht op herstelbetalingen. Ik vat het maar even samen. Aan het belang van die uitspraak lijkt niks af te dingen: alle kranten in binnen- en buitenland onderstrepen die als ‘historisch’.

Maar mij leert de geschiedenis dat er nu legers aan juristen van overheden en bedrijven overuren draaien om te verzinnen hoe ze daar onderuit kunnen. Het is toch maar een advies? Op de eerstvolgende klimaattop, COP 30 in Brazilië (10 – 21 november), kunnen we kennis nemen van die juristerij. Of zoveel eerder als kleine eilandstaten als Tuvalu en Vanuatu rechtszaken gaan aanspannen tegen staten die zij verantwoordelijk en aansprakelijk houden voor het onder water stromen van hun eilanden. Vredig zal het er onder die juristen niet aan toe gaan, vrees ik.

Die toespraak van Simon Kofe is bij menigeen wel blijven hangen. Maar de natuur is geen theater. En de acteurs zijn ook geen staten. Of er oorzakelijk verband gelegd kan worden tussen dat water-aan-de-lippen-staande betoog van Kofe en die uitspraak van het Internationaal Gerechtshof zal blijken uit de geschiedenisboekjes die nog geschreven gaan worden. Ik maak me geen illusies: niets zo veranderlijk als de geschiedenis.

Suega Apelu ken ik niet. Maar het gaat om mensen zoals zij. Ik dacht aan mijn moeder toen ik de foto tegenkwam. En aan de natuur die wel ons aller moeder genoemd wordt. Maar dat is beeldspraak. Armoedige beeldspraak. De natuur intussen, de echte natuur . . .

Beeld: Banksy

‘Nou,’ merkte mijn vrouw gisteren naar aanleiding van mijn referaat over  Banksy ironisch op, ‘in de grotten van Lascaux is nog een schoon werk te verrichten!’ Zij houdt mij de spiegel van de ironie voor. Banksy zelf had die ook al bedacht: zie de foto hierboven. En waar blijf je dan, als je alles ironiseert?

Hierover zat ik vanmorgen op het balkon te tobben en mijn gedachten scheerden al gevaarlijk dicht langs de afgrondelijke vaststelling dat het Experiment Mensheid als mislukt moet worden beschouwd. Gelukkig slaat altijd de twijfel toe zodra ik merk dat ik op onwedersprekelijke redeneringen stuit. Zonder twijfel had ik geen vastigheid in dit wonderbaarlijke leven. Gelukkig ook woon ik op twee hoog; dit om mijn hoogtevrees niet verder te bevorderen.

Ik hoorde de halsbandparkieten langs ons balkon voorbij schetteren. Wat een leven zit daar in! De duiven doken verschrikt de bosjes in. De kraaien zwegen. Wat een oproerkraaiers, wat een wanorde! ‘Luister,’ zei mijn twijfel, ‘die parkieten zijn hier gewoon. Die duiven kunnen protesteren wat ze willen maar de natuur heeft z’n eigen loop.’  

Maar Banksy had het helemaal niet over vogels, wierp ik tegen. Die tekening waar ik het gisteren over had gaat over mensenmigratie! ‘Joh, dat is politiek en da’s helemaal niks voor jou. Zit je vanavond nog te tobben en als je niet uitkijkt heb je vanavond al een blauwdruk voor de Nieuwe Wereld bij elkaar getheoretiseerd. Zijn we dan lekker klaar?! Luister, waar hebben die parkieten het vanmorgen over?!’

Ik luisterde.

En zoals dat dan gaat probeerde ik toch weer woorden te vinden voor wat ik hoorde: ze tsjilpen net als een mus van vijftig pond. En meer van dat soort onzin. En: schelden ze mij nou uit? En ook nog deze: ik wou dat het bijeneters waren, die babbelen tenminste gezellig! Ja, als je eenmaal met voorkeuren begint is het eind zoek. Ben je toch weer bezig met een blauwdruk.

‘Luister!’

Ja, als luisteraar heb ik nog een hoop te leren. En nee, politiek is niks gedaan.

Beeld: Banksy

Die vogel rechts moet opzouten van de duiven. Scheer je weg! Vreemdeling! De argumentatie is duidelijk. Het is een grappig plaatje. *⁾

Ene Banksy bracht zijn kunstwerk aan in 2014 in Clacton-on-Sea en daarom wilde ik daar dus alles van weten! Ik heb het indertijd niet gezien. En het was al verwijderd voordat hij zijn nieuwe kunstwerk op zijn website kon vermelden. Wist Banksy daar dan niet van?  Het is namelijk zijn opvatting dat alleen de ongediertebestrijdingsdienst zulks vermag te doen. Iedereen mag zijn eigen opvatting hebben. Nou ja, ik haal nou geloof ik alles door elkaar.

Na wat speurwerk vond ik een foto waarop het werk in Clacton-on-Sea nog wel te zien is:

Dit is dus een bijzondere foto van een bijzonder moment van onze schone badplaats. Wie de man is stond er niet bij. Wel een van ons  denk ik zo, met die pet en zo,  maar ik ken hem niet. Ik had er zelf kunnen zitten, bij wijze van spreken. Had de foto wel opgefleurd. Dat hij met zijn rug naar het kunstwerk zit, zegt niets over wat hij van die Banksy vindt. Misschien geniet hij wel van het voordeel van een National Trust-jaarkaart.

Hieronder een later genomen foto van hetzelfde gebouwtje. Te zien is het poetswerk waar eerst de duiven demonstreerden. Broddelwerk. Een schoonmaker onwaardig. En dat in Clacton-on-Sea. De man is niet meer aanwezig. Natuurlijk niet weggepoetst, stel je voor. Misschien was hij naar het museum. Of bezocht hij net even het toilet om de hoek om naar zijn eigen gezeik te luisteren.

Ik kan niet goed tegen smeerpoetserij. Wat moeten de mensen nu wel niet denken van Clacton-on-Sea? Maar als ik daar telkens iets van zeg heb ik er een dagtaak bij. Dit geval begon mij evenwel te interesseren. Hoe is het gesteld met de ongediertebestrijdingsdienst in Clacton-on-Sea? Hoe zijn de arbeidsvoorwaarden? Hoeveel personeel? Met welke uitrusting wordt men op pad gestuurd? Wie was ongediertebestrijder van dienst ten tijde van verwijdering? Wie stuurt die dienst aan? Welke protocollen werden gevolgd? Enzovoorts.

Ik kwam niet verder dan dat er in de gemeenteraad van Clacton-on-Sea danig over gesproken is. Nigel Brown, dat is de communicatiemanager van de raad, zei:

“The site was inspected by staff who agreed that it could be seen as offensive and it was removed this morning in line with our policy to remove this type of material within 48 hours.”

Ik durf vrijuit te citeren want ik heb het van de BBC: https://www.bbc.com/news/uk-england-essex-29446232.  Op mijn opgeworpen vragen geeft dit evenwel geen antwoord.  Van Banksy-bashen is nadrukkelijk geen sprake, dit onderstreep ik en zeg nou zelf, het is toch een mooie tekening, want: “We would obviously welcome an appropriate Banksy original on any of our seafronts and would be delighted if he returned in the future.”  “On any of our seafronts”. Dat zegt toch genoeg?!

De BBC meldt ook nog dat er vóór Banksy zijn mooie tekening aanbracht sprake is van een tussentijdse verkiezing. Alweer en ook dat nog. Er schijnt namelijk een lokaal politicus overgelopen te zijn van de Torries naar UKIP. Ik ken die lui niet. Politiek is alleen maar gelul. Maar zoiets vind ik bedenkelijk suggestief van die BBC. Ik suggereer toch ook niet dat het broddelwerk verricht werd door een onderbetaalde immigrant die het Kanaal over is komen roeien?

Enough! Clacton-on-Sea is weer eens knap stom bezig geweest. Als ze die tekening hadden laten zitten had dat het toerisme een enorme boost kunnen geven. Nu vergrijst de boel. Alleen maar grijze duiven, so to speak. Hadden ze eindelijk eens geld om daar iets aan te doen. Een nieuw gebouwtje voor The Lottery of zo.

*⁾

Gezien in de NDSM-loods in Amsterdam, Holland. Daar hebben ze ook veel duiven. Raar gebouw trouwens, geen museum. Wat wel weer goed is want graffiti hoort niet in een museum. Graffiti hoort helemaal niet. Maar ja, er lagen wel overal rode lopers en de toegangsprijs was niet misselijk. Dat werk van die Banksy doet trouwens goeie prijzen.