Balatonmeer, Hongarije 1931 | Eva Besnyö | In: Monografieën van Nederlandse fotografen, dl. 9, 1999

De foto hierboven is zo iconisch dat je bijna vergeet dat – ie ooit gemaakt is. De afgelopen tijd kwam ik hem overal tegen: ach ja, dat zigeunerjongetje.

In het Kunstmuseum in Den Haag zijn ze deze week druk bezig de iconische foto een plek te geven in de overzichtstentoonstelling van het werk van Eva Besnyö (1910-2003). Komende zaterdag opent die. Deskundigen moeten maar zeggen wat zij d’r van vinden. Als ze maar niet verdwalen in hoogdravendheden over de Nieuwe Fotografie.

Ik vond nog twee foto’s die Besnyö toen maakte:

Ik bedoel: dat van die diagonalen en dat bijzondere perspectief is ook wel ‘zonder verdere explicatie’ te zien. Wat zag Besnyö? Behalve dan natuurlijk haar camera. En die diagonalen.

Zestig jaar later woonde ik in Buda aan een straat als op de bovenste foto. ’s Nachts kon je aan de honden horen hoever een verlate passant in de straat gevorderd was. Verlichting was er niet. Die honden moesten maar niet los lopen. Alleen voor bekenden werd de poort ontsloten. De honden bleven aan de ketting, hun hele armzalige bestaan.

Van ‘de zigeuners’ wist ik niet heel veel, wél dat de muziek die je in restaurants hoorde met echte zigeunermuziek niks van doen had. Maar dat die muzikanten waren wel degelijk Cigányok waren (Romák zeiden ze zelf liever) dat zag je ook zo. Slechts een heel klein gedeelte van die cigányok verdiende zo hun brood. Hoe de anderen dat deden? Die stalen natuurlijk, beweerden de Hongaren, allemaal. Ze waren ‘een probleem’. Het ‘zigeunerprobleem’. Dat lag naast de ‘Judenfrage’. Hoe het afliep weten we allemaal. Hoeveel Roma en Sinti er nu precies zijn weet niemand. Ze hebben redenen om hun herkomst te verzwijgen. Nog steeds.

Hoe heet het jongetje op de foto? Is dat zijn vader? Zijn dat zijn twee broers? Neven? Wat speelden zij? Moest – ie niet naar school, of was het misschien zondag? Of misschien vakantie? Wat betekende vakantie dan voor dat jongetje?

Hoeveel forint kregen ze voor hun spel? Wat konden ze daarvoor kopen, voor thuis? Hoeveel mensen was ‘thuis’? Hoe ver lopen? Hoe ver van de huizen waar de Hongaren woonden? Hoe ver van de rest van de wereld?

Ieder heeft zo zijn of haar persoonlijke beleving bij die foto. Maar ik kan het woord ‘iconisch’ niet meer horen. Of  ‘esthetisch object’. Isten őrizz. Waarom dit zo is? Hierom:

Aylan Kurbani, het Syrische jongetje dat in 2015 aanspoelde bij de kust van Bodrum. | Reuters. Óók een iconische foto.