Edgar Chance [1881-1955]  klimt in zijn vogelkijkhutje | Still uit de film The Cuckoo’s Secret (1921)

Vogelbescherming Nederland hing in 2007 uit aardigheid webcams op bij een aantal broedende vogels. Kijkers konden live, ‘24/7’,  de verrichtingen van die vogels volgen, misschien zouden ze dat wel leuk vinden. ‘Beleef de Lente’  werd een slaand succes. Big Brooder, zoiets.

Als je de beeldkwaliteit van twintig jaar geleden vergelijkt met die van nu springt de ontwikkelde techniek in het oog. Je krijgt nu bijna de neiging je adem in te houden om de broedende vogel maar niet te verschrikken. Ieder veertje komt haarscherp in beeld en als een kuikentje zich uit de eierschaal wrikt, lijkt hij op je hand te kunnen kruipen. Blijf dan maar eens onaangedaan.

Zonder techniek (sterk verbeterde lenzen, geolocators en zenders, DNA-onderzoek, enz.) had de vogelkijkkunde zich de afgelopen eeuw niet zo kunnen ontwikkelen. Vooral onze kennis van de vogeltrek kon daardoor enorm toenemen. Maar ik weet zo gauw geen wetenschap waar de rol van amateurs en vrijwilligers zo groot is. Iedere dag is een heel leger aan vogelaars bezig waarnemingen op Waarneming.nl in te voeren. En wat te denken van al die vogeltellers tijdens de trek of op andere momenten? Wat overigens niet iedere bijdrage aan Beleef de Lente tot pre-wetenschappelijke inzichten verheft.

Dat er ooit een begin was aan het op film documenteren van vogel- en ander dierengedrag laat Nick Davies in De Koekoek (Amsterdam, 2016) zien. Hij reserveert een heel hoofdstuk om uit te leggen waarom hij de amateur-ornitholoog Edgar Chance tot zijn helden rekent. Chance was er een eeuw geleden in geslaagd te filmen hoe een koekoek het flikt haar ei in het nest van een graspieper te leggen. Vermoedelijk is dit een van de allereerste natuurdocumentaires ooit, en in elk geval wel de eerste documentaire over de koekoek. Het filmpje duurt een krappe 14 minuten, is korrelig zwart-wit en zonder geluid, en is nog steeds bij de BBC (The Home Wrecker 1930-1935)  te vinden, of op YouTube (https://www.youtube.com/watch?v=HxFO6OaDgeQ&t=615s).  

Om de ontwikkeling van de ornithologie en de natuur-cinematografie, de aeronautiek en ons verlangen zelf te kunnen vliegen in één beeld te vangen: het is alsof je met de broeders Wright in hun eerste vliegtuig stapt.

Waar het Chance vooral om ging was dat precieze moment vast te leggen dat de koekoek haar ei in het nest van die graspieper deponeert. Davies legt de wetenschap erachter uit, en de lange weg die Chance moest gaan om tot betrouwbare opnames te komen. Timing is het sleutelwoord, zowel van de koekoek als van Chance.

Mij valt nu in dat Chance ’s belangstelling natuurlijk de koekoek en geen andere vogel betrof. Met een kleurige vogel kon je niks op zwart-witfilm, welluidend gezang opnemen was nog uitgesloten. Maar de koekoek kende iedereen, en niemand wist hoe dat nou precies zat. Net als nu zou dat toch spectaculair zijn. En dat was het.

Edgar Chance overleed op 24 oktober 1955. Op de dag af een jaar later werd ik geboren. Zijn faam als ornitholoog vestigde hij met het boek The Cuckoo’s Secret (1921). En met dat filmpje dus. Dank je, Chance. Dank je, koekoek.