Jheronimus Bosch: gesloten triptiek De Tuin der Lusten.

Ipse dixit et facta sunt. Ipse mandavit et creata sunt.

(Hij sprak en het was er. Hij gebood en zij waren geschapen.)

Zonder die heggenmus van gisterochtend was ik niet in De Tuin der Lusten beland. En had ik daar niet de hele middag in rond gedwaald. Hoe komt het toch, zo dacht ik, dat er over het promiscue gedrag van dit allergewoonste vogeltje altijd zo besmuikt wordt verteld?

Hoe kwam ik in die Tuin? Een (ont)spannende toegang tot de Tuin biedt de multimediale tour die Klokhuis daar ooit voor basisschoolleerlingen van maakte, die kunnen scholen zo weer gebruiken voor de Week van de Lentekriebels.

https://archief.ntr.nl/tuinderlusten/#klokhuis

Van mijn dwaaltocht hier het startpunt. En een paar herkenningspunten:

• Niets drijft de natuur zozeer als ‘de natuurlijke selectie’: wie doet het met wie en waarom? Darwin schreef daar ooit een inzichtelijk boek over.
• Bijna niets in de menselijke cultuur is zo bepalend als seks. Typerend voor de menselijke cultuur is het ongemak waarmee daarover wordt gesproken. En de taboes die in sommige culturen om de menselijke seksualiteit, zoals geslacht en gender, zijn komen te hangen. Dit veroorzaakt veel narigheid in de wereld.
• Frans de Waal (1948-2024) was niet alleen een van ’s werelds beroemdste primatologen, hij was ook een diep denker over de menselijke natuur. In verschillende boeken laat hij in Darwins voetspoor zien dat eigenschappen als empathie, zorgzaamheid en rechtvaardigheid ouder zijn dan de mensheid. Ook onze naaste verwanten, chimpansees en bonobo’s, kunnen liefdevol zijn. En dat zónder dat daar een religie aan te pas komt.
• In De Bonobo en de tien geboden; Moraal is ouder dan de mens (Amsterdam 2013) neemt hij de lezer mee in een bespreking van Bosch’ beroemde drieluik. Dat is geen kunsthistorische interpretatie – dat zijn uitermate scherpzinnige kanttekeningen over de evolutie van empathie en, uiteindelijk, de menselijke moraal.
• Waarom Jeroen Bosch? Frans de Waal groeide op in Den Bosch waar de schilder rond 1500 zijn atelier had. Niet zonder toeval noemde hij een van de chimpansees met wie hij veel onderzoek deed Yeroen.
• De humanist Erasmus (1466(?)-1517) was een tijdgenoot van Jheronimus Bosch (ca. 1450-1517);  zij delen eenzelfde satirische kijk op kerk en wereld in diezelfde 16^e eeuw die toch vooral de tijd van godsdiensttwisten was. Gingen die niet over moraal, en waar die vandaan komt? Gelet op uitspraken en beleid van hedendaagse wereldleiders duurt de 16^e eeuw in sommige streken voort tot op de dag van heden.
• Van Jheronimus Bosch weten we nauwelijks iets: jammer, jammer! Jammer vooral als het gaat om zijn mensbeeld en zijn binnenwereld: zijn gedachten en gevoelens.
• Aan de gevestigde iconografie, bijvoorbeeld Panofsky, heb je hoegenaamd niks als je die figuurtjes van Bosch bestudeert. Nou ja, het helpt wel als je er iets van weet. Bosch schildert veel vogels, voor zijn tijd heel erg natuurgetrouw. Ze zijn herkenbaar als hop, specht, putter, lepelaar, enz. Zinspelingen op geslachtsgemeenschap vanwege het ‘vogelen’? Hmmm. De afgebeelde mensen ogen vooral argeloos. Dat is heel iets anders dan schuldbewust. Of ‘zondig’.
• Bosch werd al in zijn tijd den duvelmakere genoemd. Maar vergeleken met de vogels waren die duivels en demonen natuurlijk een koud kunstje: die had niemand ooit gezien. Dan wordt het dus een kwestie van geloven: geloof je wat je ziet of zie je wat je gelooft?
• Het gaat mis als de ene mens de andere mens moreel de maat neemt. ‘Ik zie ik zie wat jij niet ziet . . .’
• Laat de zondeval maar over aan lieden die daar uit professie financieel of anderszins garen bij spinnen.
• De hemel: die is er als mensen worden aangeraakt door de liefde. De hel: als dat niet gebeurt.

Jheronimus Bosch (ca. 1450-1517), De Tuin der Lusten (niet de echte titel), ca. 1498

.