Pieter Bruegel de Oude (ca. 1525-1569), De (kleine) toren van Babel, 1563

Het is nogal moeilijk bij ‘de toren van Babel’ niet aan dat ene schilderij van Pieter Bruegel denken. En het is net zo moeilijk niet te menen dat ‘de Westerse beschaving’ joods-christelijk-humanistisch gefundeerd is. Zowel in beeld als in denkbeeld lijken we vast te zitten.

Wie dat toch probeert komt mensen als bijvoorbeeld Marco Rubio tegen, in München bijvoorbeeld, want de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken weet heus wel waar Europa woont. Hoed je dan maar. ‘What if I don’t?’  Vraag het niet. ‘You’ll soon find out.’

Ik dramatiseer natuurlijk geweldig maar ook in dit deel van de zogenoemd vrije wereld valt er wel iets af te dingen op vrijheid van geloof. Ook op andere vrijheden trouwens. Daarover beschaafd een gesprek voeren valt nog steeds niet mee. Een Babylonische spraakverwarring ligt niet alleen spreekwoordelijk in het vooruitzicht. Wat bedoelen die Amerikanen toch in vredesnaam met ‘civilisation erasure’, de uitwissing van beschaving? Dat de hunne beter is? Ik ga Rubio niet de maat nemen met mijn definitie van vrijheid, democratie, rechtstaat, en nog zo wat waarden, maar No thanks. Mag dat?

Het is helemaal niet zo moeilijk uit te leggen dat Bruegel eigenlijk gewoon een vakantie-impressie schilderde. Nee, niet van Babylon want dat bestond toen al lang niet meer, maar van Rome, waar hij het Colosseum moet hebben rond gekuierd. ‘Als ik daar nou – es een verdieping of wat bij fantaseer dan is het net de toren van Babel.’ Dat weten we natuurlijk niet zeker, net zo min als we weten waarom hij vond dat dat wel een bruikbaar onderwerp voor een schilderij zou zijn. Wat had hij ermee voor? De 16^e eeuw staat tenslotte niet bekend als tolerant in godsdienstige zin.

Het vergt iets meer moeite om uit te leggen dat het hele idee van die toren van Babel uit het Bijbelboek Genesis stamt. Allicht, zeggen gelovigen dan, dat is toch het Boek der Boeken? Hm, er zijn ook andere boeken uit die tijd, zelfs oudere. Betrouwbaarder ook als het bijvoorbeeld gaat om het ontstaan van alle talen in de wereld. Dan heb je helemaal niks aan mythen.

Zodra je belandt in de discussie of je die passage (en de rest van de Bijbel) letterlijk of allegorisch moet opvatten weet je dat je een strijd verloren hebt die je helemaal niet wilde aangaan. Leg Rubio, of zijn baas, maar eens uit dat hoogmoed ten val komt. Ja, dat staat óók in de Bijbel. ’t Zou stom zijn als dat niet zo was want ieder verstandig mens wist dat al lang toen Genesis nog geschreven moest worden.

Ik ben niet de enige die van de huidige politiek van het zelfverklaarde ‘Gods Own Country’ weinig meer begrijpt. Het boek van Quinn (Het Westen) helpt me maar een heel klein beetje hoe het historisch nou zit met die waarden en met de ontwikkeling van democratie en rechtstaat. Maar ik ben ook pas halverwege, bij de plaatjes. Die zien er heel anders uit dan Bruegel ze schilderde.

Met een schuin oog volg ik het nieuws. Ik kan moeilijk kiezen welke van de twee ik het lelijkst vind: het arrogante vertoon van botte overmacht of het even arrogante vertoon van de misplaatste morele superioriteit die spreekt uit ‘ik wens jou mijn geloof zo toe.’