Sergei Rachmaninov, Vsénoshchnoye bdéniye, 1915

Uit Kyyiv las ik gisteren het Bericht uit de schuilkelder in de Volkskrant: “Het was in tijden niet zo’n koude winter geweest, ’s nachts had het steeds zo’n 15 graden gevroren en ook overdag bleef het vaak zo’n 10 graden onder nul.”  Elena (70) en haar van oorsprong Hongaarse man Akos verlaten Kyyiv nadat de Oekraïense hoofdstad opnieuw doelwit was van Russische aanvallen. Burgemeester Klitsjko had de bevolking gemaand de stad te verlaten. Enfin, ’t was allemaal op het Journaal. En wegkijken kan niet.

Ik probeer mij een voorstelling te maken. Dat valt niet mee. Van de kou lukt dat nog wel maar van de opzettelijke, onmenselijke wreedheid van Poetin en zijn gevolg niet. Al bijna vier jaar duurt deze waanzin, die in de Donbas nog veel langer.  Die kleine berichten, dáár gaat het om. Wegkijken kan ik niet. De verhalen van heel gewone mensen, hoe ze vermorzeld worden door de zieke denkbeelden van hun leiders, door de zieke systemen die door die denkbeelden opgetuigd zijn en in stand gehouden worden. Brrr.

Ik zou iets ter vertroosting willen kunnen zeggen. Iets ter bemoediging in deze bittere tijd.

Hoe die opname van Rachmaninovs Nachtwake in mijn bezit kwam is een lang verhaal dat er nu niet toe doet. De bizarre lotgevallen van die opname al evenmin. Of dat ik juist die opname prefereer. Pfff.

Hoe Rachmaninov er met zijn zeer geringe religieuze overtuiging toe kwam dit werk in 1915 te schrijven doet er al iets meer toe. Rusland raakte betrokken in de Eerste Wereldoorlog en hij wilde de soldaten iets mee kunnen geven. Maar in 1917 brak de ellende in Rusland pas goed uit en Rachmaninov moest zijn land ontvluchten. Zelfs vertroosting werd de bevolking ontzegd. Die hele bittere, waanzinnige twintigste eeuw. De wrede waanzin die in de onze nog niet is uitgewoed, en niet alleen in die streken.

Ik zat nog op de lagere school toen ik die Russische liederen voor het eerst hoorde. De teksten begreep ik allicht niet maar de oneindige compassie die uit de muziek klinkt wel. Nog weer later leerde ik begrijpen dat het uiteindelijk ook helemaal niet om die teksten gaat maar om wat voorbij de woorden ligt. Rachmaninov gebruikte die oude teksten alleen maar, het gaat om de compassie.

Je hoeft niet gelovig te zijn om die te ervaren. Velichit dusha moya Gospoda. Magnificat, het elfde gezang. Chestneyshuyu heruvim. De oneindige zachtheid die op deze aarde zo moeilijk te vinden is. Moge die over allen neerdalen. Over hen die de koude moeten ontvluchten. Maar moge die ook vooral de harten ontdooien van alle onderdrukkers.

https://www.youtube.com/watch?v=GjnM4ujeUPM&list=RDGjnM4ujeUPM&start_radio=1