Feit is dat we de Alpen weer over moeten om thuis te geraken. Sedert ik mij in hem begon te verdiepen moet ik bij die passage altijd aan Erasmus denken. Terugkomend van zijn lange reis naar Italië vermaakte hij zich met zijn invallen voor de Lof der Zotheid. Die zou hij in Engeland afmaken, bij zijn vriend Thomas More, aan wie hij de satire opdroeg. Had die hem door woordspelingen niet op het idee gebracht de zotte wereld eens vanuit het perspectief van de zotheid zelve lof te bezingen?

Erasmus reisde per paard. Zijn gestel verdroeg dat slecht. Ook moest zo’n dier regelmatig gewisseld worden en dat gaf gedonder. Was het niet de makheid van het paard dan was het wel de prijs. Van herberg naar pleisterplaats ging het, je moest maar zien hoe gastvrij dat allemaal was en wat de pot schafte, hoe (on)aangenaam de medegasten. Daarna per aak over de Rijn, per schip over de Noordzee. Hoe lang deed hij over die tweeduizend kilometer? Diezelfde afstand doen wij in twee dagen – maar waarom toch die haast? Festina lente.

In de auto mijmerend over Erasmus’ tocht over de onverharde wegen van vijfhonderd jaar geleden glijden wij door de landschappen waar wij samen al zo vaak doorheen gereisd hebben. Ach, Europa! Hoezeer zijn die landschappen in de loop der tijd veranderd? Nou, om te beginnen, Erasmus zal de Alpen besneeuwder hebben gezien, de gletsjers smelten nu als een gek. Zou hij in 1509 wel eens geschrokken zijn van het gehuil van wolven, daar in het duistere Zwarte Woud? Hoe vond Erasmus trouwens zijn weg?

Als het gaat om de idee van Europa wordt Erasmus nogal eens als modern aangehaald: ‘Heel de wereld is mijn vaderland’ staat er op de bibliotheek van Rotterdam. Daar is zo ongeveer alles van en over Erasmus te vinden.

Nee, kijk nog eens goed. Er staat ‘Heel de aarde is je vaderland’, wat toch weer iets anders is. “Quaevis terra patria,” noteerde Erasmus zelf in zijn verzameling Adagia waaraan hij zijn leven lang sleutelde. Hoe zou hij dat toen bedoeld hebben? De godsdiensttwisten van de 16^e eeuw dwongen Erasmus domicilie te kiezen waar een drukker zijn boeken nog vrijelijk durfde uit te geven. Dat werd dus Bazel, bij Johann Froben.

Hoeveel manieren zijn er om Europa te doorkruisen? Je kunt ook bij de Grieken beginnen, die tenslotte als eersten in dit werelddeel koloniën stichtten, Magna Graecia. Of nog eerder. Of later, die Romeinen. En waar ons dat allemaal gebracht heeft. Of niet.

Als we het herfstachtige Zwitserland heelhuids door zijn gekomen, en volop genieten van de najaarskleuren, overwegen we nog even die stadswandeling in Bazel te maken langs alle plekken die met Erasmus te maken hebben. We doen het niet. In vijfhonderd jaar is veel veranderd. We moeten niet alleen naar huis maar ook nog naar deze tijd. En hoe er in ónze tijd over Europa gedacht wordt is urgenter dan hoe Erasmus daarover dacht.