Denk het standbeeld even weg en je weet niet naar welke verwoeste stad je kijkt. Alle verwoesting is lelijk en bruut. In al die huizen woonden mensen. Al die mensen hadden hun verhaal.

Nadat ik gisteren die foto bestudeerde van een jongen die in de puinhopen van wat eens Khan Younis was in een boek zit te turen, kwam het bericht binnen van wat zich daar net had voltrokken. Iedereen kan er van weten. Volgen mensen het nieuws nog? Minstens 50 hongerige mensen zijn bij een voedseldistributiepunt gedood door Israëlisch vuur. Een veelvoud daarvan ligt zwaargewond in het ziekenhuis. Als dat er nog staat. En als er nog verpleging mogelijk is. “Het incident zal worden onderzocht,” laat de Israëlische legerleiding weten. Het komt boven op de stapel van al die andere ‘incidenten’. Dat zal dus wel een tijdje duren.

Ik was amper ouder dan de jongen op de foto van gisteren en op de avonturen van de liefde nog niet half voorbereid, toen ik Het stenen bruidsbed (1959) van Harry Mulisch las. Hoeveel ik er toen van snapte herinner ik mij niet meer maar wel de aardschok die die roman bij mij teweegbracht. Het bombardement op Dresden verbrijzelde onder anderen de Geallieerde Mythe van de Helden. Of dat iedereen hier te lande in de oorlog een onberispelijk soldaat van oranje was geweest. Dat was wel niet het beeld dat ik van thuis had meegekregen, maar wel wat ik uit de geschiedenisboekjes op school verondersteld werd te geloven. De roman gaat over veel meer dan dat bombardement in februari 1945. Hoe destructiedrang en liefde ellendig kunnen samengaan ‘wordt nog onderzocht’. Eros en Thanatos . . . Enfin, het feitelijk resultaat was wat de foto hierboven toont en die ook op de omslag van mijn exemplaar van het boek prijkt.

De tactiek was als volgt: bombardeer eerst de stad zodat alle ramen eruit vliegen. Kom daarna met een tweede golf vliegtuigen die brandbommen laten vallen. Wacht dan even totdat de mensen hun fikkende huizen uitvluchten en de hulpdiensten doende zijn de boel te beredderen en kom daarna met mitrailleurvuur het werk afmaken. Prijsschieten, voor een boordschutter als Norman Corinth, de ‘held’ van Het stenen bruidsbed.

Mulisch suggereert dat als de nationaalsocialisten hadden gewonnen Churchill als oorlogsmisdadiger was opgehangen. Mulisch suggereert nog veel meer, bijvoorbeeld dat dit mensonterende gedrag al vanaf Homerische tijden van de strijd om Troje de Westerse beschaving kenmerkt.

In De zaak 40/61 (1962) zoemt hij in op de verbijsterende gewoonheid van een oorlogsmisdadiger als Adolf Eichmann. Die verontrustende observatie deelt hij met Hannah Arendt, die dat proces nadien uitvoeriger befilosofeerde.

Het heeft een allemachtig lange tijd geduurd voordat het besef bij meer mensen begon binnen te sijpelen dat een echte oorlog geen mythe is, geen strijd tussen Goed en Kwaad, tussen goeden en  slechten. Al zijn er nog steeds lieden die beweren van wel. Ook dat zal nog wel een tijdje duren, vrees ik. Oorlogsretoriek is bijna tastbaar in de lucht.

Het waren gewone mensen die moedwillig de trekker overhaalden om andere gewone mensen te doden, terwijl zij wanhopig op het voedsel wachtten dat hen in leven moest houden. Wie waren zij? Was die lezende jongen daarbij?