In de rietkragen achter huis, waar het Waterland begint, zijn nu overal karekieten en rietzangers te horen. Dat verheft een fietstochtje tot een hemelse ervaring. Als je geluk hebt zie je ze ook af en toe het riet uit vliegen. En met nog meer geluk herken je ze dan, als je het verschil weet tenminste. Op de foto een rietzanger die een koekoeksjong voert. Probeer maar eens met droge ogen langer dan een minuut naar dat beeld te kijken, en zonder oordeel. Waar heeft dat arme rietzangertje zich in laten luizen?

Er zijn natuurlijk veel meer rietvogels maar die (her)ken ik niet allemaal. Ze zijn ook niet allemaal waardvogel van de koekoek. Waarom de karekiet en de rietzanger wel is nog niet opgehelderd. Zijn die nou echt zo stom? Maar er is zoveel waar we geen benul van hebben. Als je een keer begint op te sommen met wat je allemaal niet weet ben je wel even bezig. En van wat je wel lijkt te weten klopt dan het meeste weer niet. Neem het volksrijmpje: In mei leggen alle vogels een ei. Behalve de koekoek en de griet, die leggen in de meimaand niet. De grutto / de griet begint inderdaad al in april met broeden. Maar in mei zijn er ook nog die met een nestje beginnen. Dat wil zeggen, als er grutto’s zijn. Hier in het Waterland blijft het akelig stil boven de veenweiden. Nu ja, je hoort de karekieten. En de rietzangers.

Met de koekoek is het weer een ander verhaal. Die leggen hun eieren in het nest van een andere vogel en zijn dus afhankelijk van het moment dat die gaan broeden. Karekieten en rietzangers doen dat hoofdzakelijk in mei, maar net zo gemakkelijk eerder of later.

Waar komt die rare volkswijsheid dan vandaan? Voordat je er erg in hebt ga je iets geloven omdat het nou eenmaal lekker bekt. Maar wat weten we eigenlijk van de natuur? En in verband met het toch wel zonderlinge gedrag van de koekoek, wat is ‘het natuurlijke’ van de natuur?

Aristoteles wist al te vertellen dat een koekoek aan broedparasitisme doet. Verklaren deed hij het niet. In alle eeuwen daarna lukte dat ook niet zo goed, totdat Darwin daarover vragen begon te stellen. De beroemde Britse natuurvorser Gilbert White vond het in 1789 maar een ‘monsterlijke belediging van moederliefde, een van de eerste grote geboden der natuur.’ (In: The Natural History of Selborne, geciteerd in Nick Davies, De koekoek, Atlas/Contact 2015). Het citaat zou me niet zo opgevallen zijn als je de laatste tijd niet zo vaak om de oren geslagen wordt met stelligheden over de rol van de vrouw, of de rol van de man, of de verhouding daartussen. Praat me niet van moederliefde en berg je maar als je als vrouw, of als man, gehoor zou moeten geven aan de toevallige denkbeelden van lieden als Trump of Poetin. Of andere schrikbewinden. Van levende mensen hebben die niet het flauwste benul. Ik vaak ook niet maar dit durf ik wel veilig te beweren: ook aan de bestaanszekerheid van de koekoek moet ernstig getwijfeld worden als een dergelijke potentaat zijn wil gewoonweg aan deze wereld zou kunnen opleggen.

Met de koekoek, intussen, gaat het helemaal niet zo goed. Mijn litanie begint eentonig te worden. De aantallen schommelen nu zo rond de 6000, daar is dus helemaal geen afschotverbod voor nodig. Al sinds de jaren tachtig is hun aantal gestaag afgenomen maar naar de oorzaken daarvan is het vooralsnog gissen. Hoe het ook zit, met menselijke moraal heeft dat geen ene bliksem te maken. Het zou kunnen zijn dat koekoeken steeds meer moeite hebben om tijdig geschikte waardvogels te vinden ten gevolge van alle klimaatveranderingen. Karekiet en rietzanger broeden namelijk eerder dan de koekoek gewoon was. En als koekoek kun je niet zomaar even op een andere waardvogel overschakelen. De ingewikkelde evolutionaire processen die daarbij een rol spelen zijn nog lang niet ontraadseld. Hoe weet je nu als koekoek op welke omstandigheden in die rietkragen hier in het Waterland achter huis je moet inspelen als je driekwart van het jaar in zuidelijk Afrika doorbrengt?

Nog zo’n misvatting overigens: die koekoek is helemaal geen Nederlandse vogel maar gelet op zijn hoofdverblijf eerder een Afrikaanse. Over migratie maar een andere keer.