“Gelukkige gezinnen lijken allemaal op elkaar, maar elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen manier,” citeerde mijn vrouw gedecideerd toen zij mij probeerde weg te lokken achter de boeken die zich op mijn schrijftafel opstapelden. Ze wist hoe laat het dan was. En ze vertrouwde er misschien op dat ik meteen ‘Tolstoj!’ zou roepen want in dat soort dingen ben ik erg kinderachtig, altijd een antwoord willen hebben. Ze hoopte er misschien ook vooral op dat die relativerende waarheid iets van het loodzware zou wegnemen van de wagonladingen kampliteratuur die ik uit de kasten had gerukt. En dat we nu het nog licht was de sneeuwklokjes in het park zouden kunnen gaan bewonderen.

‘’Noem jij mij nou eens één boek dat die mensonterende ellende in Gaza had kunnen voorkomen. Of in Oekraïne.’ Wat er verder aan gesprek volgde zal ik maar niet letterlijk weergeven. Het leven zelf is tenslotte geen boek. Dat we van een zeker handgebaar van Elon Musk en diens vermoedelijke onbelezenheid inzake de geschiedenis van de twintigste eeuw, de even verontrustende onverschilligheid van zijn baas getuige diens voorgenomen ‘deportaties’ kwamen op Jonathan Littel ’s De Welwillenden geeft wellicht een indruk van de vonkjes onzer conversatie. Als die in de gordijnen terecht zouden zijn gekomen waren wij woningloos.

Ik liet mijn vrouw een gedichtje lezen van Primo Levi lezen. Het respijt (1963), het vervolg op Is dit een mens? (1958), begint ermee:

Wij droomden in de woeste nachten
heftige, verstikte dromen,
met lijf en ziel gedroomd.
Thuiskomen; eten; vertellen.
Tot kort, zacht,
het bevel van de ochtend klonk:
  ‘Wstawać;’
en ons hart in ons lichaam brak.

Nu hebben wij onze huizen teruggevonden
onze buiken zijn vol,
we hebben niets meer te vertellen.
Het is tijd. Gauw zullen we het weer horen,
het bevel van de vreemde:
  ‘Wstawać.’

Ze wilde weten wat ‘Wstawać’ beduidde. Ik kon het vertellen omdat Levi dat zelf uitlegt, pas helemaal aan het einde van zijn ijzingwekkende verslag van wat hem ná zijn bevrijding uit Auschwitz overkwam. ‘Onverschilligheid’ is het trefwoord.

Netanyahu en Poetin hoefden niet op te staan toen er om een minuut stilte werd verzocht bij die herdenking van de bevrijding in Auschwitz, tachtig jaar geleden. Die waren verhinderd wegens genocidale verplichtingen.